การเล่าเรื่องใน 'ต่อไทย' และ 'Nifty Elderly’ นักประดิษฐ์ดีเด่น 2569

งานวันนักประดิษฐ์ 2569 ที่ไบเทค บางนา (5-9 มกราคม 2569) นักประดิษฐ์รางวัลดีมาก สาขาปรัชญา ได้แก่ ผลงาน ต่อไทย (Built Thai) โดย ผศ.นภัส ขวัญเมือง และคณะ จากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และ นักประดิษฐ์ รางวัลดีเด่น สาขาปรัชญา ผลงาน Nifty Elderly โดย รศ.พรเทพ เลิศเทวศิริ

ต่อไทย (Built Thai) ชุดอุปกรณ์การเล่นส่งเสริมความรู้เอกลักษณ์ประจำชาติด้านสถาปัตยกรรมไทย ประกอบด้วยหุ่นจำลองเจดีย์ 6 ประเภท การ์ดเกม และแม่แบบการเขียนเจดีย์ สามารถปรับใช้งานให้สอดคล้องกับลักษณะการเรียนรู้ ตั้งแต่ระดับปฐมวัย ประถมศึกษา มัธยมศึกษา ,จุดเด่นคือสามารถสร้างสรรค์เจดีย์ให้เกิดรูปแบบต่าง ๆ กันได้มากกว่า 7,000 รูปแบบ

ผศ.นภัส ขวัญเมือง

ผศ.นภัส ขวัญเมือง เล่าถึงแรงบันดาลใจของ ‘ต่อไทย’ ว่า

"จุดเริ่มต้นเนื่องจากผมสอนนิสิต ป.ตรี (จุฬาฯ) พบว่าบางคนไม่มีพื้นฐานเรื่องสถาปัตยกรรมไทยมาตั้งแต่เด็ก จึงลองไปทำของเล่นที่ทำให้เด็ก ๆ ได้เล่นและเรียนรู้แบบสนุกให้เด็กประถม ตอนคิดน่าจะ 2-3 ปีก่อนแต่ยังไม่ทำออกมาเป็นรูปธรรม ทำเอาไว้สอนลูกที่บ้าน เราสอนแบบง่าย ๆ เป็นกระดาษแล้วเอามาต่อเล่นกัน พองานวันนักประดิษฐ์ผมร่วมกับอาจารย์คณะครุศาสตร์อีก 3 ท่าน พัฒนาเป็นเจดีย์ที่นำมาต่อกันได้"

ปัจจุบัน ต่อไทย ส่งต่อให้เด็กสาธิตจุฬาฯ ชั้นประถม 3-4 ใช้ในการเรียนการสอน ไอเดียดูคล้ายตัวต่อเลโก้แต่ใส่ความรู้ด้านสถาปัตยกรรมไทยชัดเจน

การ์ดเกมต่อไทย

“ตัวต่อเลโก้อาจต่อมาได้หลายรูปแบบ แต่ ‘ต่อไทย’ นอกจากต่อสนุกแล้วเด็ก ๆ ยังเข้าใจรูปฟอร์มเจดีย์ในประเทศไทย ครูสามารถอธิบายว่า เจดีย์รูปทรงนี้เรียกว่าอะไร อยู่ที่ไหน

เลโก้สร้างความสนุก จินตนาการ แต่ต่อไทยให้ความรู้ด้วย ยังมีการ์ดเกมเจดีย์รูปทรงต่าง ๆ และแม่แบบการเขียนเจดีย์ จากการสอนเด็กวัยประถมผมก็อยากดูพัฒนาของเด็ก ๆ ว่าถ้าไปเจอเขาในวัยที่แตกต่างไปเราจะต้องออกแบบผลิตภัณฑ์เพื่อตอบรับอย่างไร ในอนาคตอาจพัฒนาให้มีรูปแบบอื่น แต่ยังคงอยู่ในคอนเซปต์ของการสืบสานสืบต่อวัฒนธรรมไทย”

คนคิดต่อไทยในรูปเจดีย์ไทยหลากหลาย เล่าถึงผลลัพธ์หลังจากให้เด็ก ๆ ลองเล่นต่อเจดีย์หลากสี พบว่า

“ลักษณะการสอนเด็กอนุบาลถึงมหาวิทยาลัย เป็นคนละมุมมองกัน เรียกว่า fun find focus เด็กประถมคือสนุก fun ให้เข้ามาสัมผัสก่อน พอมีความสนใจเริ่มค้นหาคือ find แต่พอในระดับ focus คือมหาวิทยาลัย อยากลงลึกด้านสถาปัตยกรรมไทย

ผลลัพธ์ที่ผ่านมาเด็กสนใจมาก เห็นสีสันสวยงามจะเข้ามาถามว่าคืออะไร เล่นยังไง เป็นจุดเริ่มต้นที่ดี เมื่อเด็กถามครูก็มีโอกาสเล่า ระหว่างที่เล่นก็จะสอดแทรกความรู้ พอจบประถมกว่าจะเข้ามหาวิทยาลัยเขามีโอกาสลืมแน่นอน ดังนั้นเราควรมีสื่อประเภทนี้อยู่ในทุกช่วงวัย ให้ต่อไปเรื่อย ๆ พอเขาโตขึ้น การเรียนรู้ก็มากขึ้นแล้ว อาจไม่อยู่เฉพาะเจดีย์ในประเทศไทยแล้ว อาจเปรียบเทียบเจดีย์ในพุทธศาสนาของประเทศอื่น ๆ จีน เกาหลี ญี่ปุ่น อินเดีย เราต้องทำสืบเนื่องไปเรื่อย ๆ ต่อไทย เป็นจุดเริ่มต้นของการเรียนรู้เรื่องสถาปัตยกรรมไทย

แม่แบบการเขียนเจดีย์

บางคนเข้าวัดรู้สึกกลัว หรือไปเที่ยวอยุธยา สุโขทัย กลับมาแต่ไม่รู้ว่าเจดีย์นี้ชื่ออะไร จำไม่ได้ ในใจผมคิดว่าไม่ต้องการจะสร้างสถาปนิกด้านนี้อย่างเดียว แต่อยากสร้างสังคมไทยที่มีความรู้เรื่องนี้ ไม่ว่าคุณจะประกอบอาชีพอะไร เป็นพระ ครู นักธุรกิจ แต่ทุกคนมีความรู้เรื่องไทย และสร้างสังคมไทยให้มีบรรยากาศความเป็นไทยแบบไม่เก้อเขิน ทุกคนมีส่วนร่วมและพูดเรื่องเดียวกันได้ การศึกษาไทยเรียนเรื่องนาฏศิลป์ ดนตรีไทย ตั้งแต่ประถม แต่สถาปัตยกรรมไทยที่เป็นเอกลักษณ์ของชาติเหมือนขาดช่วงหายไป 16 ปีแรกไปเลย มาเริ่มใหม่อีกทีตอนเข้ามหาวิทยาลัย ต่อไทย จึงเป็นจุดเริ่มต้นเล็ก ๆ เพื่อปลูกฝังเรื่องเอกลักษณ์ของชาติตั้งแต่เด็ก”

อีกหนึ่งงานประดิษฐ์คิดค้น รางวัลระดับดีมาก สาขาปรัชญา ผลงานชื่อ Nifty Elderly โดย รศ.พรเทพ เลิศเทวศิริ อาจารย์พิเศษคณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย อธิบายว่า

รศ.พรเทพ เลิศเทวศิริ รางวัลประดิษฐ์คิดค้น ระดับดีมาก

“Nifty แปลว่า สมาร์ท Elderly หมายถึง ผู้สูงอายุ คือผู้สูงอายุที่มีความสง่า สมาร์ท ทั้งในด้านความคิด ร่างกาย และทัศนคติ เป็นผลิตภัณฑ์เพื่อส่งเสริมสุขภาวะสำหรับผู้สูงอายุ เป็นของเล่นก็ได้ ของแต่งบ้านก็ได้ เพื่อให้ผู้สูงอายุได้คงไว้ซึ่งสมรรถนะต่าง ๆ ทั้งร่างกาย จิตใจ

มี 3 เซ็ตใหญ่ คือ เซ็ตเรื่องของการนับไทย เรื่องของมันดาลา (Mandala - ศิลปะในรูปเรขาคณิต) และรางลูกแก้ว สามส่วนนี้เบสอยู่บนทฤษฎีของบลูม (Bloom’s Taxonomy) ซึ่งว่าด้วยการพัฒนาด้านร่างกาย ความคิด ตรรกะ และอารมณ์ความรู้สึก ออกแบบมาเป็น 3 เซตใหญ่

เซ็ต 1 นับเลข ใช้ความคิด การคำนวณ การเข้าใจ เกี่ยวกับการนับเลข ให้ผู้สูงอายุนับเลขในใจ และตรวจสอบความถูกต้องด้วยตัวเองได้ เช่น 4+3 เท่ากับ 7 ถ้าบวกผิด เช่น 4+2 ขนาดจะไม่เท่ากันจะแตกต่างกันคือผิด ตัวนี้เกิดจากโครงสร้างที่เป็นโมดูล่า เกิดขึ้นทีละ 1 ส่วน 1 ส่วน 1 ก็คือ 1 ส่วน 2 คือ 2 ส่วน สร้างขึ้นมา อันนี้ก็เหมือนกัน 6+2 เท่ากับ 8 ฝั่งหนึ่งเป็นเลขอารบิก อีกฝั่งเป็นเลขไทย

เซ็ต 1 นับเลข (ซ้าย) และมันดาลา

เซ็ต 2 มันดาลา ผู้สูงอายุอยากจะพัฒนาด้านการวาดภาพ บางทีอาจรู้สึกขัดเขิน วาดไม่เป็นกลัวคนล้อ จะมีศิลปะอะไรที่ทำให้ผู้สูงอายุรู้สึกเห็นคุณค่าในตนเอง ศิลปะมันดาลาจากทิเบตคือศิลปะในวงกลม แบ่งออกเป็น 4 หรือ 6 ส่วนก็ได้ ทำช่องที่ 1 ให้เต็มแล้วทำซ้ำต่อไปอีก 5 ช่อง ดูว่าตำแหน่งไหนอยู่ตรงไหน เป็นการทบทวนความรู้สึกและความจำของตัวเอง พอวางครบแล้วเป็นลูปดูสวยงาม ทำยังไงก็ออกมาสวย ถ้าดูเบื่อก็รื้อทิ้งหรือเก็บใส่กรอบรูปกลายเป็นงานอดิเรก เป็นสิ่งที่ผู้สูงอายุสามารถสร้างคุณค่าในตัวเองได้ โครงสร้างเป็นแบบเวลโคร (Velcro) หรือตีนตุ๊กแกแปะบนผ้าสักหลาด มีตัวแบ่งช่อง ใช้ดอกไม้หรืออะไรก็ได้ มีแบบเบสิกคอนเทนต์ลายไทย และเซ็ตที่เป็นโหมดแตกออกจากยอด การแบ่งออกเป็นส่วน ๆ จะมีส่วนที่สัมพันธ์กันที่เชื่อมโยงกันอยู่ มีชิ้นเล็กชิ้นใหญ่ ทำให้เกิดรูปแบบที่ต่อเนื่องมากขึ้น ใช้ความคิดอ่านมากขึ้น

เซ็ต 3 รางลูกแก้ว (ซ้ายสุด), การนับเลข และมันดาลา

เซ็ต 3 รางลูกแก้ว คือการวางแผน และใช้กล้ามเนื้อใหญ่ กล้ามเนื้อย่อย ในการจัดระบบ ให้รางลูกแก้วไหลจากข้างบนลงมาข้างล่าง โดยที่ไม่ไปติดขัดในตำแหน่งใดตำแหน่งหนึ่ง ถ้าไปติดตรงกลางถือว่าผิดก็ต่อใหม่ เช่นตัวนี้มีลูกแก้ว 5 ลูก แล้วแต่เราจะเล่นกี่ลูกก็ได้ สมมุติว่าเราเล่น 2 ลูก เราก็จัดระบบให้มันดีแล้วปล่อยลูกแก้วลงมา บางทีไปค้างอยู่ตรงไหนแสดงว่าเราจัดรางไม่ดี หรือมีปัญหาก็จัดใหม่ ถ้าไม่ตกรางไหลได้ถือว่าโอเค เล่นจบคือสนุก เบื่อก็รื้อออกแล้วทำใหม่ได้

และเล่นกับลูกกับหลานได้ ช่วยกันต่อ มีชุดเล็ก ชุดใหญ่ก็จะสนุกกว่านี้ บางทีต่อแล้ววิ่งค้าง เราก็แก้ปัญหาไปด้วยจะเพิ่มกำลังตรงไหน ตรงนี้มีกำลังอยู่พื้นลาดเอียง เราจะเพิ่มหรือลดตรงไหน ให้มันวิ่งได้ราบรื่นที่สุด”

รศ.พรเทพ เสริมว่า ทั้ง 3 เซ็ต เป็นผลิตภัณฑ์ Nifty ขั้นต้น และมีเซ็ตที่ผู้ใหญ่เล่นกับเด็ก เซ็ตเกี่ยวกับวัฒนธรรม ประเพณีไหว้เจ้า หรือเด็กเข็นวีลแชร์ให้ผู้ใหญ่ ซึ่งเป็นส่วนต่อขยายออกมาจากเรื่องของอารมณ์ ความรู้สึก และสุนทรียภาพ เป็นการเล่นที่ผู้ใหญ่มีโอกาสสอนเด็กไปด้วย

“Nifty Elderly ช่วยผู้สูงอายุอย่างไร เบื้องต้นเราไม่ได้เน้นด้านการรักษา แต่เน้นเรื่องการคงไว้ซึ่งสมรรถนะด้านร่างกาย ให้เสื่อมสภาพช้าที่สุด ถ้าเอาคนป่วยมาเล่นเขาก็ยังคงป่วยเหมือนเดิม แต่เราจะคงไว้ไม่ให้แย่ลงกว่านี้ หรือคนสูงอายุที่มี พฤติกรรมเนือยนิ่ง คือนั่งมองเพดานเฉย ๆ เราก็ใช้การวางแผน ประกอบนั่นประกอบนี่ ให้เขารู้สึกว่าได้ทำอะไรมากขึ้น ทำให้อาการเนือยนิ่งลดน้อยลงไป

และฝึกการวางแผน สติปัญญา ใช้กล้ามเนื้อใหญ่ กล้ามเนื้อย่อย ในการควบคุมบังคับ ผู้สูงอายุบางคนแค่นับเลขยังนับผิดเลยนะ แต่เราพยายามให้เขาได้ทบทวนการเรียงลำดับตัวเลข จากสูงไปต่ำต่อกันเป็นยูนิตต่าง ๆ”

ศิลปะมันดาลา แปะรูปทรงต่าง ๆ บนผ้าสักหลาด

Nifty Elderly ผลิตจริงโดยแฮปปี้เวลท์พลัส บริษัทผลิตของเล่นและของแต่งบ้าน

“ผลงานนี้พัฒนามาจากงานวิจัยที่มหาวิทยาลัยจุฬาฯ ที่นำมาต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์ เป็นงานวิจัยเกี่ยวกับความต้องการของผู้สูงอายุ ความต้องการแสดงออกของผู้สูงอายุ ใช้การวิเคราะห์และทำโพสิชันนิ่งในเรื่องการวางเซ็กเมนต์เทชั่นว่า ผู้สูงอายุกลุ่มไหน ต้องการเรื่องอะไร

และออกแบบมาให้สามารถเล่นกับเด็กได้ด้วย ผู้ใหญ่บางคนชอบเล่าความหลัง ชอบเล่าเรื่อง บางทีมันน่าเบื่อ เล่าซ้ำ ๆ เด็กก็เบื่อ แต่เราเล่าผ่านของเล่น เปิดโอกาสให้เด็กได้เล่าด้วย ให้เด็กได้ทำอะไรกับผู้ใหญ่ ขณะเดียวกันผู้ใหญ่ก็สามารถจะอบรมบ่มเพาะผ่านของเล่นต่าง ๆ เหล่านี้ได้ในชีวิตประจำวัน”