ศัลยแพทย์มะเร็งวิทยา เตือนใช้ ‘ซีที ดีเอ็นเอ(ctDNA)’ คัดกรอง ‘มะเร็งเต้านม’ ยังใช้ไม่ได้จริง-ไม่มีความแม่นยำพอ ตรวจไม่เจอไม่ได้แปลว่าไม่เป็น ย้ำใช้ประโยชน์ได้จริงแค่มอนิเตอร์ระหว่างรักษาเท่านั้น
KEY POINTS
- แพทย์ผู้เชี่ยวชาญเตือนว่าการตรวจ ctDNA เพื่อคัดกรองหรือวินิจฉัยมะเร็งเต้านมในปัจจุบันยังไม่มีความแม่นยำเพียงพอ
- ผลตรวจที่พบ ctDNA ไม่ได้หมายความว่าเป็นมะเร็งเสมอไป และผลที่ไม่พบก็ไม่ได้ยืนยันว่าปลอดจากมะเร็ง
- ประโยชน์ของการตรวจ ctDNA ที่ใช้ได้จริงในปัจจุบันมีเพียงเพื่อติดตามและประเมินผลการตอบสนองต่อการรักษามะเร็งเต้านมเท่านั้น
พล.ท.รศ.นพ.วิชัย วาสนสิริ ศัลยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านศัลยศาสตร์มะเร็งวิทยาและเต้านม ที่ปรึกษาหน่วยศัลยศาสตร์มะเร็ง โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า ให้สัมภาษณ์ “กรุงเทพธุรกิจ”ว่า มะเร็งเกือบทุกชนิดมีโอกาสที่เซลล์จะหลุดรอดเข้าไปในกระแสเลือดและตรวจพบได้ในกระแสเลือด
ซึ่งในทางทฤษฎีสมัยก่อนมะเร็งเต้านม คิดว่าต้องมีก้อนที่เต้านมก่อน แล้วจึงกระจายไปต่อมน้ำเหลืองและหลุดรอดไปอวัยวะอื่น แต่ปัจจุบันพบว่าไม่ได้เป็นเช่นนั้น บางครั้งก้อนขนาดเพียง 1 เซนติเมตรยังไม่ทันไปถึงต่อมน้ำเหลืองก็แพร่กระจายไปโผล่ที่อวัยวะอื่นแล้วก็มี
การกระจายของเซลล์มะเร็งในกระแสเลือดมักไปฝังตัวตามอวัยวะต่างๆ ที่พบบ่อย ได้แก่ ปอด ตับ และกระดูก อย่างไรก็ตาม เซลล์ที่หลุดรอดไปไม่ได้กลายเป็นมะเร็งทั้งหมด โดยเซลล์มะเร็งที่หลุดออกไปเปรียบเสมือนเมล็ดพันธุ์ ส่วนอวัยวะเป้าหมาย คือ ดิน
ทั้งสองสิ่งนี้ต้องมีความเข้ากันอย่างสมบูรณ์แบบ ต้องอาศัยสภาพดินที่ดีและมีความชุ่มน้ำที่เหมาะสม เมล็ดพันธุ์จึงจะสามารถเจริญเติบโตงอกงามได้ หากสภาพแวดล้อมไม่แมตช์กัน เมล็ดพันธุ์นั้นก็จะซ่อนตัวนิ่งสงบ เป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้มะเร็งเต้านมสามารถสงบไปได้นาน 10 ถึง 20 ปี แล้วจึงกลับมาเป็นซ้ำได้ในภายหลัง
“ในร่างกายสิ่งแปลกปลอมที่อยู่ในกระแสเลือด รวมถึง เซลล์มะเร็งที่ถือว่าเป็นสิ่งแปลกปลอมจะถูกระบบภูมิคุ้มกันทำลาย แต่เนื่องจากทำลายไม่ได้ 100% จึงยังคงมีส่วนที่หลุดรอดและตรวจพบได้” พล.ท.รศ.นพ.วิชัยกล่าว
เมื่อประมาณ 20 ปีก่อน จึงได้มีการพัฒนาวิธีตรวจเซลล์มะเร็งในกระแสเลือดที่เรียกว่า Circulating Tumor Cell (CTC) โดยปั่นเลือดหาเซลล์มะเร็ง ซึ่งมีค่าใช้จ่ายสูงถึงหลักแสนบาท แต่ต่อมาพบว่าไม่ได้ประโยชน์ในการใช้งานจริงเท่าที่ควร ต่อมาจึงเปลี่ยนมาพัฒนาการตรวจระดับยีน เมื่อเซลล์มะเร็งตายหรือแตกออกจะปลดปล่อยเศษดีเอ็นเอ (DNA) เข้าสู่กระแสเลือด เรียกว่า Circulating Tumor DNA หรือ “ctDNA”(ซีที ดีเอ็นเอ)
ในทางทฤษฎีการตรวจ ctDNA ถูกตั้งเป้าจะใช้ประโยชน์ได้ 3 ด้าน ได้แก่
1.การตรวจคัดกรองวินิจฉัยโรคมะเร็งมแทนวิธีเดิม
2.การบอกผลว่ารักษาหายขาดหรือไม่
และ3.การเปรียบเทียบการรักษาระหว่างการให้ยา
"แต่ในข้อเท็จจริงทางการแพทย์ปัจจุบัน พบว่า การนำมาใช้ตรวจคัดกรองหรือวินิจฉัยแล้วบอกว่าใครเป็นหรือไม่เป็นมะเร็งยังใช้ไม่ได้ เพราะวิธีการยังไม่มีความแม่นยำพอ โดยคนที่ตรวจเจอก็ไม่ได้แปลว่าเป็นมะเร็ง และคนที่ตรวจไม่เจอก็ไม่ได้แปลว่าจะไม่เป็นมะเร็ง เนื่องจากผู้ป่วยบางรายเป็นมะเร็งแล้วแต่ตรวจไม่เจอ จึงไม่แม่นยำพอที่จะนำมาใช้ในการตรวจคัดกรองหรือวินิจฉัย”พล.ท.รศ.นพ.วิชัย กล่าว
พล.ท.รศ.นพ.วิชัย กล่าวอีกว่า ในส่วนของการบอกว่ารักษาหายขาดแล้วหรือ Cancer Free ก็ยังไม่สามารถยืนยันได้ เพราะคนที่ตรวจไม่เจออาจมีเซลล์มะเร็งซ่อนอยู่โดยยังไม่ปรากฏออกมา ดังนั้น ประโยชน์เพียงอย่างเดียวที่นำมาใช้ได้จริงในปัจจุบัน คือ การมอนิเตอร์ติดตามผลระหว่างการรักษา
โดยเจาะเลือดก่อนเริ่มรักษาเพื่อดูค่าตั้งต้น แล้วเจาะซ้ำหลังให้การรักษาและให้การรักษาต่อแล้วค่าลดลงเรื่อยๆ เช่นนี้บอกได้แปลว่าการรักษาได้ผล รวมถึง การตรวจติดตามหลังการรักษาว่าหากมีค่าสูงขึ้นแปลว่า มะเร็งเต้านมกลับมาเป็นซ้ำก็ยังก้ำกึ่ง
ผู้สื่อข่าวถามว่า ไม่ควรใช้วิธี ctDNA ในการตรวจคัดกรองหรือวินิจฉัยมะเร็งเฉพาะมะเร็งเต้านมหรือมะเร็งชนิดอื่นๆด้วย พล.ท.รศ.นพ.วิชัย กล่าวว่า ขึ้นอยู่กับว่าเป็นการตรวจ DNA รูปแบบไหน เนื่องจาก Circulating Tumor DNA มีหลากหลายประเภท การตรวจระดับ DNA เป็นการตรวจเศษโมเลกุลโปรตีนที่เล็กกว่าเซลล์และยีนอย่างมาก ซึ่งปัจจุบันความจำเพาะของวิธีตรวจยังไม่สูงพอที่จะใช้คัดกรองมะเร็งเต้านมอย่างแน่นอน แต่อนาคตไม่แน่หากมีการพบความจำเพาะมากขึ้น
“สำหรับมะเร็งเต้านม การนำวิธีนี้มาตรวจคัดกรองถือว่ายังไม่ใช่สิ่งที่ถูกต้องแน่นอน ปัจจุบันมีการพยายามเชียร์การตรวจคัดกรองมะเร็งเต้านมด้วย ctDNA ซึ่ง ณ ปัจจุบันยืนยันว่ายังเอาไปใช้ตรวจคัดกรอง วินิจฉัยการเป็นหรือไม่เป็นมะเร็งเต้านมยังไม่ได้ ความจำเพาะยังไม่ถึง ”พล.ท.รศ.นพ.วิชัยกล่าว





