ประธานบอร์ด ธปท.ร่อนจดหมาย ฝากโจทย์ ‘วิทัย’ สานต่อแก้ พ.ร.บ.แบงก์ชาติ รื้อระบบจัดสรรทุน

ดร.สมชัย สัจจพงษ์ ประธานกรรมการธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) เขียนจดหมายถึงสื่อมวลชนเป็นครั้งแรกว่า หลังดำรงตำแหน่งมา 1 ปี 6 เดือน รู้สึกความผิดหวังต่อการทำงานของธปท.

โดยเฉพาะความล้มเหลวในการผลักดันแก้ไขกฎหมายที่อยู่ในความรับผิดชอบ ทั้งพ.ร.บ.ธนาคารแห่งประเทศไทย พ.ร.บ.ธุรกิจสถาบันการเงิน และกฎหมายเงินตรา ซึ่งแม้จะมีการสั่งการให้ศึกษาและเสนอประเด็นแก้ไขตั้งแต่เดือนมิ.ย. 2568 แต่จนถึงปัจจุบัน ธปท.เสนอแนวทางแก้ไขเพียงมาตราเดียวในกฎหมายธุรกิจสถาบันการเงิน

ดร.สมชัย กล่าวว่า ตั้งแต่เข้ารับตำแหน่งเมื่อวันที่ 2 มิ.ย. 2568 มีความตั้งใจผลักดันให้การทำงานของ ธปท. มีประสิทธิภาพ โปร่งใส และมีธรรมาภิบาลมากขึ้น

รวมถึงต้องทันต่อการเปลี่ยนแปลงของระบบเศรษฐกิจการเงิน เทคโนโลยีและนวัตกรรมทางการเงินที่มีความรวดเร็วและซับซ้อนขึ้น

เห็นว่าจำเป็นต้องปรับปรุงกฎหมายทั้งหมดที่ ธปท.รับผิดชอบให้ทันสมัย และลดอุปสรรคต่อการดำเนินนโยบายและมาตรการต่างๆ

นอกจากนี้ ยังมีเป้าหมายปรับปรุงการสื่อสารของ ธปท.ให้ชัดเจนและประชาชนทุกระดับที่เป็นผู้มีส่วนได้ส่วนเสียสามารถรับรู้ เข้าใจ และเข้าถึงได้

ตลอดจนพัฒนาบุคลากรให้มีความรู้ความเข้าใจภาคเศรษฐกิจจริงและประชาชนฐานราก ไม่ใช่ทำงานอยู่แต่บนหอคอยงาช้าง รวมถึงดูแลการบริหารเงินสำรองระหว่างประเทศให้มีความมั่นคงแข็งแกร่ง

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ผิดหวังที่สุดคือความล้มเหลวในการนำเสนอแนวทางแก้ไขกฎหมายที่เกี่ยวข้อง โดยในการประชุมคณะกรรมการ ธปท. ครั้งแรกเมื่อเดือน มิ.ย. 2568 ได้มีมติให้ผู้บริหาร ธปท.ศึกษาและเสนอประเด็นที่จำเป็นต้องแก้ไข แต่หลังจากผ่านไป 1 ปี 6 เดือน กลับมีข้อเสนอแก้ไขเพียงมาตราเดียวในกฎหมายธุรกิจสถาบันการเงินเท่านั้น

ดร.สมชัย ตั้งข้อสังเกตุว่า ตั้งแต่การเสนอวาระดังกล่าวเมื่อปีที่ผ่านมา เริ่มรู้สึกถึงกระแสต่อต้านและกำแพงต่อการแก้ไขกฎหมายจากผู้บริหารธปท. แต่ยังเฝ้ารอผลการศึกษามานานกว่าปีครึ่ง ก่อนจะพบว่าผลลัพธ์เป็นไปตามที่กังวล

คือไม่มีการเสนอแก้ไขกฎหมายในประเด็นสำคัญอื่น ทั้งที่ยังมีอีกหลายเรื่องที่ควรปรับปรุง ทั้งกฎหมาย ธปท. และกฎหมายธุรกิจสถาบันการเงิน

สิ่งที่ควรดำเนินการตั้งแต่ต้น คือการตั้งคณะทำงานที่มีองค์ประกอบจากหน่วยงานภายนอก เช่น กระทรวงการคลัง สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา และสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ เข้ามาร่วมกับผู้บริหาร ธปท. เพื่อศึกษาและรวบรวมประเด็นจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย พร้อมจัดทำทั้งเหตุผลสนับสนุนและเหตุผลคัดค้านในแต่ละประเด็น ก่อนเสนอให้คณะกรรมการ ธปท.พิจารณาอย่างรอบด้าน

แต่กระบวนการที่เกิดขึ้นกลับเป็นการตั้งคณะทำงานจากผู้บริหารธปท.เอง ประชุมและพิจารณากันเอง ก่อนสรุปว่าไม่มีความจำเป็นต้องแก้ไขกฎหมาย

ยกเว้นเพียงมาตราเดียวในกฎหมายธุรกิจสถาบันการเงิน โดยดร.สมชัย ยังกล่าวถึงคำพูดของผู้นำธปท. ที่กังวลว่าหากเสนอแก้ไขกฎหมาย ธปท.ไปแล้วจะถูกฝ่ายการเมืองโจมตีอย่างหนัก โดยมองว่าเป็นทัศนคติที่ไม่เชื่อมั่นในระบบรัฐสภา และเป็นความล้มเหลวของธปท.ที่อาจสร้างความเสียหายต่อเศรษฐกิจการเงินของประเทศ

สำหรับบทบาทของประธานกรรมการ ธปท. แม้จะไม่มีอำนาจกำหนดนโยบายในคณะกรรมการนโยบาย 3 ชุด ซึ่งมีผู้ว่าการ ธปท.เป็นประธาน ได้แก่ คณะกรรมการนโยบายการเงิน คณะกรรมการนโยบายสถาบันการเงิน และคณะกรรมการพัฒนาระบบชำระเงิน

แต่ยังใช้สิทธิในการให้ความเห็น วิพากษ์ และเสนอแนะแนวทางดำเนินนโยบายในฐานะนักคิดและประชาชนคนหนึ่ง แม้คณะกรรมการนโยบายทั้ง 3 ชุดจะไม่จำเป็นต้องดำเนินการตามข้อเสนอแนะดังกล่าวก็ตาม

• จี้ ธปท.เร่งแก้สินเชื่อเอสเอ็มอีติดลบ 17 ไตรมาส

อีกประเด็นที่ ดร.สมชัยให้ความสำคัญและหยิบย้ำในการประชุมคณะกรรมการ ธปท.มาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปีที่ผ่านมา คือปัญหาสินเชื่อเอสเอ็มอีของธนาคารพาณิชย์ที่หดตัวติดลบต่อเนื่องเกือบ 17 ไตรมาส ซึ่งถือเป็นสถิติด้านลบที่ประเทศไทยเป็นประเทศเดียวในอาเซียนที่เผชิญสถานการณ์ดังกล่าว

ที่ผ่านมาได้สอบถามผู้บริหาร ธปท. ถึงแนวทางช่วยเหลือและความรับผิดชอบของ ธปท.ต่อปัญหานี้ โดยได้รับคำตอบว่ามีมาตรการดำเนินการอยู่แล้ว อาทิ Your Data หรือ Open Data, Data Bureau, SME Credit Portal, SME Credit Boost และ SME Secure+ แต่ในส่วนของ Your Data, Open Data, Data Bureau และ SME Credit Portal ยังไม่เกิดขึ้น ขณะที่เอสเอ็มอียังคงทยอยล้มหายไปทุกวัน

ส่วนมาตรการ SME Credit Boost และ SME Secure+ ที่ดำเนินการแล้ว ถือเป็นเครื่องมือที่ตรงกับอุปสรรคในการปล่อยสินเชื่อ แต่ยอดสินเชื่อภายใต้โครงการเพียงอย่างเดียวยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันว่าแก้ปัญหาสินเชื่อเอสเอ็มอีหดตัวได้แล้ว เพราะมาตรการเหล่านี้เป็นเพียงสิ่งจำเป็น (Necessary Measure) แต่ยังไม่ใช่มาตรการที่เพียงพอ (Sufficient Measure)

ดร.สมชัย กล่าวว่า การแก้ปัญหาเอสเอ็มอีเข้าไม่ถึงสินเชื่อไม่สามารถดำเนินการโดย ธปท.เพียงหน่วยงานเดียว

แต่ต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน ทั้งกระทรวงการคลัง กระทรวงอุตสาหกรรม กระทรวงพาณิชย์ ธปท.ธนาคารพาณิชย์ สถาบันการเงินเฉพาะกิจ บรรษัทประกันสินเชื่ออุตสาหกรรมขนาดย่อม (บสย.)สำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม กรมพัฒนาธุรกิจการค้าสำนักงาน ก.ล.ต. และตลาดหลักทรัพย์ฯ

ทั้งนี้ ยอมรับว่าธนาคารไม่ปล่อยสินเชื่อให้เอสเอ็มอีเนื่องจากมีความเสี่ยงสูง มีต้นทุนความเสี่ยงด้านเครดิต (Credit Cost) สูง

ขณะที่เอสเอ็มอีไทยยังมีปัญหาด้านประสิทธิภาพและขาดข้อมูลที่ธนาคารจำเป็นต้องใช้ประกอบการพิจารณาสินเชื่อ แต่ได้ตั้งข้อสังเกตต่อผู้บริหาร ธปท.หลายครั้งว่า การที่ธนาคารพาณิชย์ไม่ปล่อยสินเชื่อให้เอสเอ็มอี อาจไม่ได้เกิดจากความเสี่ยงที่แท้จริงทั้งหมด แต่อาจเป็นเพราะธนาคารเข้มงวดเกินกว่าระดับความเสี่ยง หรือเป็นผลจากนโยบายภายในของธนาคารเอง

ตัวอย่างเช่น การกำหนดนโยบายไม่ปล่อยสินเชื่อให้เอสเอ็มอีบางกลุ่มหรือบางอุตสาหกรรม ทั้งที่ภายในกลุ่มดังกล่าวยังมีธุรกิจที่มีศักยภาพ หรือการยืดระยะเวลาพิจารณาสินเชื่อและกำหนดเงื่อนไขมากเกินความจำเป็น จนสุดท้ายไม่สามารถอนุมัติสินเชื่อได้ ขณะที่ผู้ประกอบการที่ผ่านการอนุมัติกลับต้องจ่ายดอกเบี้ยสูงกว่าความเสี่ยงของกิจการ เมื่อเทียบกับธุรกิจขนาดใหญ่ที่ได้รับอัตราดอกเบี้ยต่ำมากและต่ำกว่าความเสี่ยงที่ควรจะเป็น

ดร.สมชัย มองว่าเป็นการทำกำไรเกินควรของธนาคารพาณิชย์จากเอสเอ็มอี และเป็นการเกื้อกูลหรืออุดหนุนธุรกิจขนาดใหญ่ โดยธนาคารพาณิชย์ไทยส่วนใหญ่ใช้เงินฝากไปปล่อยสินเชื่อให้ธุรกิจขนาดใหญ่เป็นหลัก

รวมถึงลงทุนในพันธบัตรและตราสารทุน เมื่อมีสภาพคล่องเหลือก็แสวงหารายได้จากตลาด Repo ของ ฃธปท. พร้อมตั้งข้อสังเกตว่า ธปท.ควรเพิ่มต้นทุนหรือกำหนดต้นทุนให้กับธนาคารพาณิชย์ที่แสวงหารายได้ผ่านตลาด Repo ของ ธปท.ด้วย

• ชี้ผลวิจัยยืนยันปัญหาจัดสรรทุนผิดที่ จี้แบงก์ทบทวนปล่อยกู้

ดร.สมชัย กล่าวว่า ข้อสังเกตดังกล่าวมีหลักฐานเชิงประจักษ์จากงานวิจัยของสถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ เรื่อง “Misallocation: โจทย์ใหญ่ภาคการเงินในการเพิ่มศักยภาพเศรษฐกิจไทย” เผยแพร่เมื่อวันที่ 21 ส.ค. 2569 ซึ่งพบว่ากลไกสินเชื่อของธนาคารพาณิชย์ไทยมีส่วนสำคัญต่อการจัดสรรทรัพยากรทางการเงินที่ไม่มีประสิทธิภาพ

แม้ระบบธนาคารพาณิชย์จะมีกำไรอยู่ในระดับสูง แต่ความมั่งคั่งดังกล่าวไม่ได้กระจายไปสู่ภาคเศรษฐกิจจริงอย่างมีประสิทธิภาพ จึงจำเป็นต้องทบทวนคุณภาพการจัดสรรสินเชื่อ เพื่อให้เงินทุนไปสนับสนุนธุรกิจที่สามารถนำไปสร้างรายได้และยกระดับผลิตภาพได้อย่างเหมาะสม

จากผลการศึกษา เห็นว่าข้อบกพร่องของกลไกจัดสรรสินเชื่อและการกำหนดอัตราดอกเบี้ยของธนาคารพาณิชย์เป็นปัจจัยสำคัญที่มีส่วนทำให้ปัญหาการจัดสรรเงินทุนผิดที่เกิดขึ้นและดำรงอยู่ โดยเฉพาะเอสเอ็มอีที่มีศักยภาพแต่ยังเข้าไม่ถึงแหล่งเงินทุน

ผลการศึกษาพบว่า แม้จำกัดการพิจารณาเฉพาะกิจการที่มีประสิทธิภาพสูงสุด 30% แรก เอสเอ็มอีกลับมีสินเชื่อจากธนาคารพาณิชย์เพียงประมาณ 1 ใน 5 ขณะที่ธุรกิจขนาดใหญ่มีสัดส่วนเข้าถึงสินเชื่อมากกว่า 60% สะท้อนว่าขนาดของกิจการยังมีความสัมพันธ์กับโอกาสเข้าถึงเงินทุน แม้จะเป็นธุรกิจที่ใช้สินทรัพย์ได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงเช่นเดียวกัน

เมื่อกิจการที่มีศักยภาพต้องเผชิญข้อจำกัดทางการเงิน ประเทศจึงอาจสูญเสียโอกาสในการลงทุนและการจ้างงานที่ธุรกิจเหล่านี้สามารถสร้างขึ้นได้

โดยคำถามสำคัญที่ธนาคารต้องตอบคือ ระบบประเมินสินเชื่อสามารถมองเห็นความสามารถในการสร้างกระแสเงินสดของผู้ประกอบการได้มากน้อยเพียงใด และมีเงื่อนไขอะไรที่ทำให้ธุรกิจที่ควรได้รับโอกาสยังเข้าถึงเงินทุนได้ยาก

ส่วนประเด็นอัตราดอกเบี้ยที่แตกต่างกัน ยังจำเป็นต้องตรวจสอบว่าการกำหนดราคาสินเชื่อสะท้อนความเสี่ยงและต้นทุนที่แท้จริงครบถ้วนหรือไม่ แม้ส่วนต่างที่แบบจำลองอธิบายไม่ได้จะยังไม่ใช่ข้อยุติว่าธนาคารคิดดอกเบี้ยไม่เป็นธรรมทั้งหมด แต่เป็นเหตุผลที่ต้องตรวจสอบและหาคำอธิบายให้ชัดเจน

ดร.สมชัย ย้ำว่า ธนาคารพาณิชย์จำเป็นต้องทบทวนบทบาทของตนเองอย่างจริงจัง โดยเฉพาะการเปิดโอกาสให้เอสเอ็มอีที่มีศักยภาพเข้าถึงเงินทุน ขณะที่การแก้ปัญหาต้องทำให้กิจการได้รับการประเมินอย่างเหมาะสม ควบคู่กับการดูแลคุณภาพสินเชื่อและเงินฝากของประชาชน

• เสนอ ธปท.ใช้ไม้แข็งกำกับแบงก์ ตรวจสอบปฏิเสธสินเชื่อ

ดร.สมชัย กล่าวว่า เมื่อสินเชื่อเอสเอ็มอีหดตัวต่อเนื่องเกือบ 17 ไตรมาส จึงตั้งคำถามว่า ธปท.มีเครื่องมืออื่นอีกหรือไม่ที่จะช่วยแก้ปัญหาในส่วนที่รับผิดชอบ โดยมองว่าเครื่องมือสำคัญที่ ธปท.มีอยู่แล้ว คืออำนาจกำกับและตรวจสอบสถาบันการเงิน ซึ่งควรนำมาใช้ให้เข้มข้นมากขึ้น

ที่ผ่านมาเห็นว่า ธปท.ยังเกรงใจธนาคารพาณิชย์มากเกินไป ทั้งที่มีปัญหาเชิงประจักษ์เกิดขึ้นและควรเร่งดำเนินการแก้ไข จึงควรใช้เครื่องมือกำกับตรวจสอบความผิดปกติในการปล่อยสินเชื่อเอสเอ็มอีของธนาคารพาณิชย์

เช่น การสุ่มตรวจกรณีปฏิเสธสินเชื่อเอสเอ็มอีของธนาคารที่มีอัตราการปฏิเสธสูงผิดปกติ ว่าดำเนินการตามมาตรฐานทางการเงินและการธนาคารหรือไม่

ทั้งนี้ ยังมีมาตรการกำกับและตรวจสอบอื่นๆ ที่ ธปท.สามารถดำเนินการได้ แต่เลือกที่จะไม่ทำ ซึ่ง ธปท.ทราบดีที่สุด โดยส่วนตัวมองว่า ธปท.ให้การดูแลธนาคารพาณิชย์มากเกินควร ทั้งที่ควรเข้มงวดกับการทำหน้าที่ผู้กำกับดูแลมากกว่านี้

• ให้คะแนน ‘วิทัย’ ผ่าน

สำหรับการประเมินผลงานผู้ว่าการ ธปท.คนปัจจุบัน นายวิทัย รัตนากร ดร.สมชัย ระบุว่า ส่วนตัวยังให้ผ่าน โดยเห็นว่าผู้ว่าการ ธปท.คนปัจจุบันมีแนวคิดการทำงานแตกต่างจากผู้ว่าการคนก่อนๆให้ความสนใจอัตราการขยายตัวทางเศรษฐกิจและตัวเลขเศรษฐกิจมหภาคมากขึ้น แต่ยังยึดมั่นในภารกิจหลักของ ธปท. คือการรักษาเสถียรภาพเศรษฐกิจ

นอกจากนี้ ยังมีการสื่อสารที่ชัดเจนและเข้าถึงผู้มีส่วนได้ส่วนเสียได้ทั่วถึงมากขึ้น สามารถนำเสนอภาพปัญหาเศรษฐกิจที่ต้องเร่งแก้ไข รวมถึงออกมาตรการเฉพาะจุดเพื่อจัดการปัญหาหนี้ สินเชื่อเอสเอ็มอี และเงินเทา

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ผู้ว่าการธปท.ยังขาดและควรกล้าดำเนินการ แม้จะมีโอกาสล้มเหลว

ได้แก่ การเสนอแนวทางแก้ไขกฎหมายที่ ธปท.รับผิดชอบ การจัดการและจัดระเบียบธนาคารพาณิชย์ในส่วนที่เกี่ยวข้องกับสินเชื่อเอสเอ็มอี ตลอดจนการจัดลำดับความสำคัญของปัญหาที่ควรแก้ไข โดยเฉพาะเรื่องที่ ธปท.มีเครื่องมือของตัวเองอยู่แล้ว

อีกทั้งยังมีมาตรการบางส่วนที่ขาดประสิทธิผล (Effectiveness) ทั้ง SME Credit Boost, SME Secure+ และมาตรการแก้ปัญหาเงินเทา ซึ่งอาจไม่สามารถแก้ปัญหาได้ทั้งหมด หรือช่วยลดปัญหาได้เพียงบางส่วน เนื่องจากผู้ที่ต้องการกระทำความผิดสามารถหลีกเลี่ยงและเปลี่ยนรูปแบบพฤติกรรมได้ง่าย โดยเฉพาะมาตรการที่กำหนดเกณฑ์เป็นมูลค่า ตัวเงิน หรือตัวเลข

• ตั้งข้อสังเกตตัวเลขถอนเงินสดลด 57% ไม่เท่ากับเงินเทาลด

ทั้งนี้ ยังตั้งข้อสังเกตต่อผลการดำเนินมาตรการแก้ปัญหาเงินเทาของ ธปท. ที่ผู้ว่าการธปท.เคยนำเสนอว่า มูลค่าการถอนเงินสดภายใต้มาตรการลดลงกว่า 57% และธุรกรรมถอนทองคำจริงลดลงกว่า 85% เมื่อเทียบกับเดือนม.ค. 2569 ตามแถลงเมื่อวันที่ 29 ต.ค.

โดยตั้งคำถามว่า ตัวเลขที่ลดลงดังกล่าวอาจเป็นเพียงธุรกรรมที่อยู่ภายใต้เกณฑ์ขั้นต่ำที่ ธปท.กำหนด ขณะที่ธุรกรรมเงินสดและทองคำที่มีมูลค่าต่ำกว่าเกณฑ์อาจเพิ่มขึ้นเพื่อหลีกเลี่ยงการรายงานหรือไม่

ทั้งนี้ พฤติกรรมดังกล่าวเรียกว่า Structuring หรือการแบ่งธุรกรรมเพื่อหลีกเลี่ยงเกณฑ์รายงาน ซึ่งมีหลักฐานว่าเกิดขึ้นจริงในระบบการเงิน โดยสำนักงานป้องกันและปราบปรามการฟอกเงิน (ปปง.) เคยรายงานกรณีการแบ่งฝากและถอนเงินให้แต่ละรายการมีมูลค่าต่ำกว่าเกณฑ์ รวมถึงการทำธุรกรรมที่เกี่ยวข้องกันหลายบัญชี

อย่างไรก็ตาม หลักฐานดังกล่าวยืนยันเพียงว่าพฤติกรรมนี้มีอยู่จริง แต่ไม่ได้ยืนยันว่าเป็นสาเหตุที่ทำให้ตัวเลขธุรกรรมลดลง 57% และ 85% ในครั้งนี้ เพราะการลดลงของธุรกรรมที่อยู่เหนือเกณฑ์อาจเกิดจากทั้งการยุติธุรกรรมจริงและการเปลี่ยนรูปแบบธุรกรรม ซึ่งข้อมูลตามคำแถลงยังไม่สามารถแยกสองส่วนนี้ได้

ดังนั้น การที่ยอดธุรกรรมเหนือเกณฑ์ลดลง 57% ไม่ได้หมายความว่ายอดถอนเงินสดทั้งหมดลดลง 57% และไม่ได้หมายความว่าเงินเทาลดลง 57%

เช่นเดียวกับตัวเลขธุรกรรมทองคำที่ลดลง 85% ซึ่งควรมีคำชี้แจงเพิ่มเติมว่าคำนวณจากจำนวนรายการ น้ำหนัก หรือมูลค่า และครอบคลุมธุรกรรมกลุ่มใด เนื่องจากข้อมูลในคำแถลงยังมีรายละเอียดไม่เพียงพอสำหรับตรวจสอบประเด็นดังกล่าว

ท้ายที่สุด ดร.สมชัย กล่าวทิ้งท้ายว่า สิ่งที่นำเสนอเป็นประสบการณ์ส่วนหนึ่งจากการทำหน้าที่ประธานกรรมการ ธปท. ในช่วง 1 ปี 6 เดือนที่ผ่านมา และเมื่อครบ 2 ปีของการดำรงตำแหน่ง จะกลับมารายงานความคืบหน้าอีกครั้ง