กรมวิชาการเกษตร เดินหน้าแก้กฎหมายแยกสารเคมีชีวภาพ ปรับสูตรปุ๋ย และยกระดับตรวจสอบย้อนกลับ รับกติกาการค้าโลก และสภาพอากาศสุดขั้วอย่างยั่งยืน
KEY POINTS
- กรมวิชาการเกษตรกำลังดำเนินการแก้ไขกฎหมาย เพื่อแยกหมวดหมู่การขึ้นทะเบียนระหว่างสารเคมีทั่วไปกับสารชีวภัณฑ์และนวัตกรรมชีวภาพออกจากกัน
- การปรับปรุงกฎหมายนี้มีเป้าหมายเพื่อรองรับกติกาการค้าโลกใหม่ที่เข้มงวดขึ้น โดยเฉพาะมาตรการด้านสิ่งแวดล้อมและสุขอนามัยพืช (SPS)
- การแยกประเภทจะช่วยลดความยุ่งยากซับซ้อนและส่งเสริมให้เกษตรกรเปลี่ยนไปใช้สารชีวภัณฑ์และเคมีที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม (Green Chemical) มากขึ้น
- กระบวนการแก้ไขกฎหมายต้องเผชิญแรงกดดันจากหลายฝ่าย จึงจำเป็นต้องหาจุดสมดุลที่ส่งผลกระทบต่อทุกกลุ่มน้อยที่สุด
ตลอดกว่าสองทศวรรษนับตั้งแต่แคมเปญ “ครัวโลก” บนฐานความปลอดภัยทางอาหาร (Food Safety) เริ่มต้นขึ้นในปี 2546 เกษตรกรรมไทยสร้างความคุ้นเคยกับบทบาทผู้ส่งออกสินค้าเกษตรและอาหารให้แก่ประชาคมโลกมาอย่างยาวนาน ทว่าเมื่อก้าวเข้าสู่ช่วงรอยต่อปี 2569–2570 โลกกำลังเผชิญกับสภาวะความผันผวนที่เกินกว่าจะควบคุมได้โดยลำพัง ทั้งวิกฤตสภาพภูมิอากาศสุดขั้ว กฎเกณฑ์ด้านสิ่งแวดล้อมและสุขอนามัยพืชที่เข้มงวดขึ้นเรื่อย ๆ รวมถึงผลกระทบจากพฤติกรรมมนุษย์ ทำให้คำว่า “บิ๊กรีเซ็ต” (Big Reset) ไม่ใช่เพียงวาทกรรมเชิงนโยบาย แต่เป็นโจทย์ใหญ่ที่ภาคเกษตรไทยไม่อาจพลิกฟื้นได้ในชั่วข้ามคืน และต้องอาศัยการปรับตัวเชิงโครงสร้างอย่างเป็นระบบ
ชัยศักดิ์ รินเกลื่อน ผู้อำนวยการกองควบคุมพืชและวัสดุการเกษตร กรมวิชาการเกษตร เปิดเผยในการสัมมนา เรื่อง THAILAND AGRI FUTURE 2027 THE BIG RESET FROM AGRICULTURE TO FUTURE INDUSTRY หัวข้อ THAI AGRI | THE BIG RESET รื้อโครงสร้างเกษตรไทย ว่า ในห่วงโซ่การผลิตเพื่อบริโภคในประเทศและการส่งออก กฎหมายและกฎระเบียบที่เคยทำหน้าที่เป็นเกราะคุ้มครอง อาจกลายเป็น “กำแพงบาง ๆ” หรืออุปสรรค (Barrier) หากไม่เท่าทันความเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยีและบริบทโลกที่เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว
หากมองโครงสร้างการผลิตพืชของไทยในปัจจุบัน จะพบความเหลื่อมล้ำของระบบการผลิตที่ชัดเจน ตั้งแต่เกษตรรายย่อยระดับครัวเรือนหรือเกษตรอินทรีย์ที่มีฐานผู้บริโภคจำกัด ไปจนถึงระบบการผลิตที่ใช้สารเคมีเพื่อป้อนตลาดภายในประเทศ การแปรรูป และการส่งออก โดยเฉพาะสินค้าผักและผลไม้สด โจทย์สำคัญจึงอยู่ที่ว่าจะลดการพึ่งพาสารเคมีและยกระดับสู่สารชีวภัณฑ์ ปุ๋ยอินทรีย์ หรือนวัตกรรมชีวเคมี (Biochemistry) ได้อย่างไร โดยไม่สร้างภาระหรือแรงเสียดทานให้แก่เกษตรกร
ปัจจุบันผู้ประกอบการและภาคเอกชนมองว่ามีความยุ่งยาก ทั้งในกลุ่มสารเคมีเดิมและนวัตกรรมชีวภาพ กรมวิชาการเกษตรจึงอยู่ระหว่างเดินหน้าปรับปรุงแก้ไขกฎหมาย เพื่อแยกหมวดหมู่การขึ้นทะเบียนระหว่างสารเคมีทั่วไปกับสารนวัตกรรมและชีวภัณฑ์ออกจากกันอย่างชัดเจน พร้อมเร่งช่วยเหลือเกษตรกร
อย่างไรก็ตาม การแก้กฎหมาย ยังมีแรงกดดันจากทั้งกลุ่มที่สนับสนุนและกลุ่มที่อาจได้รับผลกระทบ จึงจำเป็นต้องสื่อสารอย่างตรงไปตรงมาและหาจุดสมดุลที่ส่งผลกระทบต่อทุกฝ่ายน้อยที่สุด เนื่องจากในการปรับแก้กติกา ไม่มีฝ่ายใดได้ประโยชน์สูงสุดเพียงฝ่ายเดียว แต่ต้องหาทางออกร่วมกัน
ขณะเดียวกัน ปัญหาต้นทุนปัจจัยการผลิต โดยเฉพาะ ปุ๋ยเคมี ที่ไทยยังต้องพึ่งพาการนำเข้าวัตถุดิบจากต่างประเทศ ยิ่งตอกย้ำว่าเกษตรกรต้องแบกรับต้นทุนสูง การแก้ปัญหาจึงต้องมุ่งเปลี่ยนพฤติกรรมและการจัดการให้สอดคล้องกับสภาพพื้นที่และชนิดพืชอย่างแท้จริง แทนการใช้สูตรสำเร็จเดิม ๆ เช่น สูตร 46-0-0 ที่อาจไม่สอดคล้องกับสภาพดินและช่วงเวลาที่เปลี่ยนไปในแต่ละภูมิภาค ไม่ว่าจะเป็นภาคเหนือ ภาคกลาง หรือภาคใต้ รวมถึงการเปิดรับองค์ความรู้และแนวปฏิบัติใหม่ ๆ เช่น การผสมผสานปุ๋ยเคมีเข้ากับชีวภัณฑ์ในพืชเศรษฐกิจอย่างอ้อย ซึ่งต้องอาศัยข้อมูลเฉพาะพื้นที่และการทำงานร่วมกันระหว่างภาครัฐ เอกชน และนักวิจัย เพื่อขยายผลจากระดับแซนด์บ็อกซ์ (Sandbox) สู่พื้นที่เพาะปลูกขนาดใหญ่
ในเวทีการค้าโลก กฎเกณฑ์ด้านสิ่งแวดล้อมและสุขอนามัยพืชทวีความเข้มข้นขึ้นต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็นมาตรการด้านสิ่งแวดล้อมอย่างกฎระเบียบว่าด้วยสินค้าที่ปลอดจากการตัดไม้ทำลายป่าของสหภาพยุโรป (EUDR) หรือมาตรการสุขอนามัยและสุขอนามัยพืช (SPS) ที่มุ่งป้องกันศัตรูพืชและการปนเปื้อน รวมถึงคุ้มครองสุขภาพผู้บริโภค สิ่งเหล่านี้ผลักดันให้ภาคการผลิตต้องขยับเข้าสู่แนวทางเคมีที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม (Green Chemical) และใช้สารเคมีอย่างเหมาะสมและตรวจสอบได้
ภาพของ “ทุเรียนไทย” คือตัวอย่างชัดเจนของการเปลี่ยนผ่านความคาดหวังของตลาดโลก จากเดิมที่รู้จักในฐานะสินค้ายอดนิยม แต่วันนี้ผู้ซื้อและประเทศคู่ค้าต้องการความชัดเจนว่าสินค้ามาจากแหล่งผลิตใดจริง มีกระบวนการเพาะปลูกและจัดการปัจจัยการผลิตอย่างไร การยกระดับระบบการตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) จึงเชื่อมโยงโดยตรงกับ บิ๊กดาต้า (Big Data) ระบบภูมิสารสนเทศ (GIS) และการเชื่อมโยงข้อมูลผ่าน API ระหว่างหน่วยงานและภาคส่วนต่าง ๆ เพื่อช่วยสนับสนุนการผลิต ช่วยเหลือเกษตรกร และปรับมาตรฐานให้สอดคล้องกับเงื่อนไขของแต่ละประเทศปลายทาง
ควบคู่กับมาตรการทางการค้า การปรับปรุงพันธุ์พืช คือหัวใจสำคัญในการรับมือกับภัยแล้ง ความร้อนจัด และน้ำท่วมที่รุนแรงขึ้น ตัวอย่างเช่น มันสำปะหลัง ที่มีการพัฒนาสายพันธุ์อย่างพันธุ์ระยอง ซึ่งช่วยลดระยะเวลาเก็บเกี่ยวจากเดิมราว 10 เดือน เหลือประมาณ 8 เดือน ทำให้เกษตรกรวางแผนการผลิตและบริหารความเสี่ยงได้ยืดหยุ่นขึ้น เช่นเดียวกับ ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ท่ามกลางการแข่งขันและพลวัตการค้ากับต่างประเทศ การมีพันธุ์ทางเลือกของไทยอย่าง นครสวรรค์ 4 และ นครสวรรค์ 5 ที่สามารถทนแล้งและออกดอกได้ในช่วงอากาศร้อนแล้งจัด สะท้อนบทบาทของงานวิจัยในการสร้างความมั่นคงทางวัตถุดิบให้แก่เกษตรกรไทย
การก้าวผ่านความท้าทายของภาคเกษตรไทยในยุคที่สิ่งแวดล้อมและเทคโนโลยีเปลี่ยนแปลงเร็วกว่าเดิม ต้องอาศัยการทบทวนและปรับปรุงกฎหมายทั้งในประเทศและมาตรฐานที่เกี่ยวข้องกับการค้าระหว่างประเทศให้สอดคล้องกับความเป็นจริง กฎหมายที่เคยออกแบบมาเพื่อปกป้องสิ่งแวดล้อม ผู้บริโภค และเกษตรกร จำเป็นต้องได้รับการปรับแก้ให้ทันสมัย โดยยึดหลักการลดผลกระทบและความเดือดร้อนต่อเกษตรกรให้มากที่สุด ควบคู่กับการรักษามาตรฐานคุณภาพของสินค้าพืชไทยให้ยืนหยัดได้อย่างยั่งยืนในตลาดโลก





