กระทรวงเกษตรฯ ระดมหน่วยงานลุยปูพรมเก็บ 250 ตัวอย่างลุ่มน้ำกก-สาย ขีดเส้น 2 สัปดาห์รู้ผล พร้อมกางแผนที่ GIS แบ่ง 3 โซนสีคุมเข้มตลอดห่วงโซ่อุปทานอาหาร
KEY POINTS
- กระทรวงเกษตรฯ บูรณาการหน่วยงานที่เกี่ยวข้องลงพื้นที่จังหวัดเชียงรายเพื่อเก็บตัวอย่างดิน น้ำ และผลผลิตทางการเกษตร ตรวจสอบการปนเปื้อนของโลหะหนัก
- คาดว่าจะทราบผลการวิเคราะห์จากห้องปฏิบัติการทั้งหมดภายในระยะเวลา 1-2 สัปดาห์ เพื่อประเมินสถานการณ์และวางมาตรการแก้ไข
- ข้อมูลที่ได้จะถูกนำมาจัดทำเป็นแผนที่ความเสี่ยง (GIS) โดยแบ่งพื้นที่ออกเป็น 3 โซนสี คือ เขียว (ปลอดภัย), เหลือง (เฝ้าระวัง), และแดง (เสี่ยงสูง)
- มีแผนรองรับสำหรับพื้นที่เสี่ยงสูง (โซนสีแดง) โดยการจัดหาแหล่งน้ำสำรองและส่งเสริมให้เกษตรกรปรับเปลี่ยนไปปลูกพืชเศรษฐกิจชนิดอื่นที่ไม่ใช่พืชอาหาร
ปัญหาสิ่งแวดล้อมและการปนเปื้อนของสารพิษในแหล่งน้ำธรรมชาติ ถือเป็นภัยเงียบที่ส่งผลกระทบโดยตรงต่อความมั่นคงทางอาหาร สุขภาพของประชาชน และรากฐานทางเศรษฐกิจของภาคการเกษตร โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่จังหวัดเชียงราย ซึ่งเป็นแหล่งผลิตทางการเกษตรที่สำคัญของภาคเหนือ สถานการณ์การปนเปื้อนของสารโลหะหนักในพื้นที่ลุ่มน้ำกก ลุ่มน้ำสาย และลุ่มน้ำที่เกี่ยวข้อง ได้กลายเป็นประเด็นเร่งด่วนที่ภาครัฐต้องเร่งเข้าดำเนินการแก้ไขอย่างเป็นระบบ เพื่อขจัดความกังวลใจของทั้งเกษตรกรผู้ผลิตและประชาชนผู้บริโภค
สถานการณ์กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ได้ยกระดับการจัดการปัญหาให้เป็นวาระสำคัญเร่งด่วน ภายใต้การบูรณาการความร่วมมือของหน่วยงานระดับกรมและผู้เชี่ยวชาญในพื้นที่ โดยมีเป้าหมายสูงสุดในการตรวจสอบข้อเท็จจริงให้กระจ่างชัด วางมาตรการป้องกันและแก้ไขปัญหาตลอดห่วงโซ่อุปทานภาคการเกษตร ตั้งแต่ต้นน้ำอย่างดินเพาะปลูกและแหล่งน้ำ ไปจนถึงปลายน้ำอย่างผลผลิตทางการเกษตร สัตว์น้ำ และปศุสัตว์ เพื่อสร้างหลักประกันความปลอดภัยด้านอาหารและฟื้นฟูความเชื่อมั่นให้กลับคืนมาโดยเร็วที่สุด
นายรพีภัทร์ จันทรศรีวงศ์ ปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เปิดเผยว่า ตามหนังสือด่วนที่สุดของ นายยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ที่ได้กำชับให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องทุกภาคส่วนเตรียมความพร้อมสำหรับการประชุมคณะกรรมการป้องกันและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติในพื้นที่ภาคเหนือ โดยมุ่งเน้นไปที่การแก้ไขสถานการณ์ปัญหาคุณภาพน้ำในแม่น้ำกกและแม่น้ำสายอย่างเร่งด่วนทันทีที่ได้รับนโยบายดังกล่าว
นายสุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ จึงมีข้อสั่งการโดยตรงไปยังทุกหน่วยงานในสังกัดที่เกี่ยวข้อง ให้เร่งลงพื้นที่ตรวจสอบข้อเท็จจริงและวางแนวทางป้องกันแก้ไขปัญหาอย่างเป็นรูปธรรม ครอบคลุมทุกมิติของภาคการเกษตร
- ปูพรมเก็บตัวอย่างและตรวจวิเคราะห์แบบบูรณาการ
หัวใจสำคัญของการแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนสารโลหะหนัก คือการมีข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่แม่นยำและเป็นปัจจุบันที่สุด แม้ว่าที่ผ่านมาหน่วยงานต่าง ๆ ในพื้นที่จะมีการลงพื้นที่ตรวจสอบคุณภาพน้ำและดินเป็นระยะอยู่แล้ว แต่เพื่อให้ข้อมูลสะท้อนสภาพความเป็นจริงของสถานการณ์ปัจจุบันได้อย่างแม่นยำและครอบคลุมทุกมิติ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์จึงตัดสินใจปรับรูปแบบการทำงานเป็นการส่งชุดปฏิบัติการลงพื้นที่เก็บตัวอย่างพร้อมกันทั้งหมดในคราวเดียว
กำหนดการปฏิบัติการครั้งใหญ่นี้จะเกิดขึ้นระหว่าง วันที่ 23 – 25 พฤศจิกายน 2569 โดยมีการแบ่งภารกิจตามความเชี่ยวชาญของแต่ละหน่วยงานในสังกัดกระทรวงเกษตรฯ อย่างชัดเจน เพื่อให้ครอบคลุมทุกองค์ประกอบของห่วงโซ่อุปทานการเกษตร ได้แก่
การตรวจสอบดินและน้ำในพื้นที่เพาะปลูก มอบหมายให้ 3 หน่วยงานหลักด้านพืชและดิน ได้แก่ กรมการข้าว กรมวิชาการเกษตร และกรมพัฒนาที่ดิน ผนึกกำลังส่งเจ้าหน้าที่ลงพื้นที่แปลงเกษตรกรเพื่อเก็บตัวอย่างดินและตัวอย่างน้ำที่ใช้ในการเพาะปลูกรวมทั้งสิ้น 250 ตัวอย่าง เพื่อให้ได้ตัวแทนข้อมูลที่ครอบคลุมพื้นที่เกษตรกรรมในลุ่มน้ำกก ลุ่มน้ำสาย และลุ่มน้ำสาขาที่เกี่ยวข้อง
การตรวจสอบระบบชลประทาน มอบหมายให้ กรมชลประทาน รับผิดชอบในการเก็บตัวอย่างน้ำจากแหล่งน้ำชลประทานและระบบส่งน้ำสำคัญในพื้นที่จำนวน 83 จุด เพื่อประเมินการแพร่กระจายของสารโลหะหนักที่อาจไหลเข้าสู่พื้นที่เกษตรกรรมผ่านระบบชลประทาน
การตรวจสอบภาคการประมง มอบหมายให้ กรมประมง ลงพื้นที่เก็บตัวอย่างน้ำและสัตว์น้ำในพื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของเกษตรกร เพื่อตรวจสอบการสะสมของสารโลหะหนักในห่วงโซ่อาหารทางน้ำ
การตรวจสอบภาคปศุสัตว์ มอบหมายให้ กรมปศุสัตว์ ดำเนินการเก็บตัวอย่างและตรวจวิเคราะห์ปริมาณสารโลหะหนักที่อาจปนเปื้อนในปศุสัตว์ที่เพาะเลี้ยงอยู่ในบริเวณพื้นที่เสี่ยง รวมถึงแหล่งน้ำและอาหารสัตว์ที่เกี่ยวข้อง
หลังจากเสร็จสิ้นกระบวนการเก็บตัวอย่างในวันที่ 25 พฤศจิกายน ตัวอย่างทั้งหมดจะถูกนำส่งเข้าสู่ห้องปฏิบัติการทางวิทยาศาสตร์ที่มีมาตรฐานสูงของ กรมพัฒนาที่ดิน กรมวิชาการเกษตร และกรมการข้าว รวม 3 แห่ง ภายใน วันศุกร์ที่ 27 พฤศจิกายน 2569 เพื่อเข้าสู่กระบวนการวิเคราะห์ทางเคมีอย่างละเอียด โดยคาดการณ์ว่าจะสามารถทราบผลการวิเคราะห์ทั้งหมดได้ภายในระยะเวลา 1 – 2 สัปดาห์ นับจากวันที่ส่งตรวจ
- การยกระดับมาตรฐานข้อมูลและแผนที่ความเสี่ยง GIS ผ่านระบบ Agri-Map
เพื่อให้การตรวจสอบและการติดตามผลในระยะยาวเกิดประสิทธิภาพสูงสุด กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของการจัดทำฐานข้อมูลที่เป็นเอกภาพ จึงได้มอบหมายให้ กรมพัฒนาที่ดิน เป็นหน่วยงานหลักในการจัดทำคู่มือและคำแนะนำในการสุ่มเก็บตัวอย่างดินให้เป็นมาตรฐานเดียวกันทั้งหมด มาตรฐานใหม่นี้กำหนดให้เจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานต้องบันทึกข้อมูลพื้นฐานอย่างละเอียดครบถ้วน ประกอบด้วย
- วันที่และเวลาที่เก็บตัวอย่าง
- ค่าพิกัดทางภูมิศาสตร์ (GPS) ของแปลงเกษตรกรรมอย่างแม่นยำ
- เกณฑ์อ้างอิงค่ามาตรฐานสารปนเปื้อนตามหลักวิชาการ
- ผลการประเมินความเสี่ยงของพื้นที่
- การใช้รูปแบบรายงานและหน่วยวัดทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นมาตรฐานเดียวกันทั้งระบบ
ข้อมูลทั้งหมดที่ได้จากการลงพื้นที่และการตรวจวิเคราะห์ในห้องปฏิบัติการ จะถูกนำมาเชื่อมโยงและประมวลผลเข้าด้วยกัน เพื่อจัดทำเป็น แผนที่ความเสี่ยงทางภูมิศาสตร์ (GIS) ผ่านระบบ Agri-Map ของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ แผนที่อัจฉริยะนี้จะช่วยให้หน่วยงานภาครัฐและเกษตรกรสามารถมองเห็นภาพรวมของสถานการณ์ได้อย่างชัดเจน และสามารถเฝ้าระวังพื้นที่ได้อย่างตรงจุด โดยแบ่งระดับความรุนแรงของการปนเปื้อนออกเป็น 3 โซนสี ได้แก่
โซนสีเขียว พื้นที่ปลอดภัย ค่าสารโลหะหนักอยู่ในเกณฑ์มาตรฐานปกติ สามารถทำการเพาะปลูกและบริโภคผลผลิตได้ตามปกติ
โซนสีเหลือง พื้นที่เฝ้าระวัง พบค่าสารโลหะหนักเริ่มเข้าใกล้เกณฑ์มาตรฐานหรือมีความเสี่ยงปานกลาง ต้องมีการติดตามตรวจสอบคุณภาพดินและน้ำอย่างใกล้ชิดและต่อเนื่อง
โซนสีแดง พื้นที่เสี่ยงสูง พบการปนเปื้อนของสารโลหะหนักเกินค่ามาตรฐาน ซึ่งจำเป็นต้องมีมาตรการควบคุมและเข้าไปจัดการแก้ไขปัญหาอย่างเร่งด่วน
- การคุ้มครองผู้บริโภคและการสร้างความเชื่อมั่นตลอดห่วงโซ่อุปทาน
นอกเหนือจากมิติของการตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์แล้ว กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ยังให้ความสำคัญอย่างยิ่งกับมิติทางเศรษฐกิจและจิตวิทยาของผู้บริโภค เนื่องจากข่าวสารเรื่องการปนเปื้อนสารโลหะหนักอาจส่งผลกระทบต่อความเชื่อมั่นในการเลือกซื้อสินค้าเกษตรจากจังหวัดเชียงรายในวงกว้าง
ในระหว่างที่รอผลการตรวจวิเคราะห์อย่างเป็นทางการ เกษตรตำบล ซึ่งถือเป็นบุคลากรด่านหน้าที่ใกล้ชิดกับชุมชนมากที่สุด เร่งลงพื้นที่เพื่อสื่อสารทำความเข้าใจ ให้ความรู้ และให้คำแนะนำที่ถูกต้องแก่เกษตรกรในการดูแลจัดการแปลงเพาะปลูกเบื้องต้น เพื่อลดความตื่นตระหนกและป้องกันผลกระทบทางอ้อมที่อาจเกิดขึ้น
และเมื่อผลการตรวจวิเคราะห์จากห้องปฏิบัติการเสร็จสิ้นสมบูรณ์ กระทรวงเกษตรฯ จะดำเนินการ จัดทำฐานข้อมูลผลผลิตทางการเกษตรที่ผ่านเกณฑ์มาตรฐานความปลอดภัย อย่างเป็นระบบ ข้อมูลชุดนี้จะถูกนำไปใช้เป็นเครื่องมือสำคัญในการประกอบการรับซื้อผลผลิตของภาคเอกชน การจำหน่ายในท้องตลาด รวมถึงการเผยแพร่ชี้แจงต่อสาธารณชนอย่างโปร่งใส เพื่อให้ผู้บริโภคมั่นใจได้ว่าสินค้าเกษตรที่วางจำหน่ายได้รับการตรวจสอบความปลอดภัยในระดับ “รายแปลง” และปลอดภัยต่อการบริโภคอย่างแท้จริง ซึ่งสอดคล้องกับนโยบายหลักของรัฐบาลที่ยกให้เรื่องความปลอดภัยด้านการเกษตรและอาหาร (Food Safety) เป็นหัวใจสำคัญของการพัฒนาประเทศ
- การจัดการน้ำและการปรับเปลี่ยนโครงสร้างการผลิต
หากผลการตรวจสอบพบพื้นที่ที่มีการปนเปื้อนในระดับสูง หรือโซนสีแดง การห้ามเพาะปลูกเพียงอย่างเดียวคงไม่เพียงพอ แต่ต้องมีทางออกที่เป็นรูปธรรมเพื่อรองรับอาชีพและรายได้ของเกษตรกร จึงได้วางแผนรองรับทั้งในระยะกลางและระยะยาวควบคู่กันไป คือ
1. มาตรการระยะกลาง การจัดหาแหล่งน้ำสำรองในไร่นา หากพบว่าแหล่งน้ำธรรมชาติหรือระบบชลประทานในบางจุดมีปัญหาการปนเปื้อนจนเกษตรกรไม่สามารถนำน้ำมาใช้ในการเพาะปลูกได้ตามปกติ กระทรวงเกษตรฯ ได้เตรียมแผนจัดหาแหล่งน้ำสำรองไว้รองรับ โดย กรมพัฒนาที่ดิน มีความพร้อมด้านงบประมาณและเครื่องจักรกลในการเข้าไปสนับสนุนการจัดทำ “บ่อจิ๋ว” ให้แก่เกษตรกรที่ได้รับผลกระทบ บ่อจิ๋วนี้จะทำหน้าที่เป็นแหล่งกักเก็บน้ำฝนและน้ำสะอาดขนาดเล็กภายในไร่นาของเกษตรกรเอง ช่วยลดการพึ่งพาน้ำจากแหล่งน้ำภายนอกที่มีความเสี่ยง และช่วยให้เกษตรกรมีน้ำสำรองไว้ใช้หล่อเลี้ยงพืชผลในช่วงวิกฤตได้อย่างต่อเนื่อง
2. มาตรการระยะยาว การปรับเปลี่ยนชนิดพืชเศรษฐกิจและการฟื้นฟูดิน สำหรับพื้นที่ที่ถูกจัดอยู่ใน โซนสีแดง หรือพื้นที่ที่มีความเสี่ยงสูงจากการปนเปื้อนสารโลหะหนักในดิน ซึ่งไม่เหมาะสมต่อการปลูกพืชอาหารเพื่อการบริโภคโดยตรงอีกต่อไป กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ได้เตรียมแผนส่งเสริมให้เกษตรกรปรับเปลี่ยนรูปแบบการผลิตไปสู่การปลูกพืชเศรษฐกิจทางเลือกอื่น ๆ ที่ไม่ได้นำมาใช้บริโภคเป็นอาหารโดยตรง แต่ยังคงสร้างรายได้ที่มั่นคงให้แก่เกษตรกรได้ เช่น ยางพารา ไม้ดอกไม้ประดับ ไม้ยืนต้นและไม้เศรษฐกิจอื่น ๆ
ควบคู่ไปกับการปรับเปลี่ยนชนิดพืช กรมพัฒนาที่ดินจะทำหน้าที่เป็นพี่เลี้ยงในการถ่ายทอดองค์ความรู้และเทคโนโลยีทางการเกษตร เพื่อช่วยเกษตรกรในการ ปรับสภาพดินและฟื้นฟูบำรุงดิน ให้กลับมามีความอุดมสมบูรณ์และลดความเป็นพิษของสารโลหะหนักในระยะยาว เช่น การใช้สารปรับปรุงดิน การปลูกพืชบำรุงดิน หรือการจัดการอินทรียวัตถุอย่างเหมาะสม เพื่อให้ผืนดินของเกษตรกรสามารถกลับมาใช้ประโยชน์ได้อย่างยั่งยืนในอนาคต
การรับมือกับปัญหาการปนเปื้อนสารโลหะหนักในพื้นที่ลุ่มน้ำกกและลุ่มน้ำสาย จังหวัดเชียงราย ครั้งนี้ แสดงให้เห็นถึงการทำงานเชิงรุกของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ที่ไม่ได้มองปัญหาเพียงแค่จุดใดจุดหนึ่ง แต่เป็นการวางแผนจัดการแบบองค์รวม ตั้งแต่การสั่งการระดับนโยบาย การระดมสรรพกำลังจากทุกกรมในสังกัดลงพื้นที่ปูพรมเก็บตัวอย่าง การใช้เทคโนโลยีแผนที่ GIS (Agri-Map) มาสร้างมาตรฐานการเฝ้าระวัง ไปจนถึงการเตรียมแผนสำรองทั้งเรื่องแหล่งน้ำและการปรับเปลี่ยนพืชเศรษฐกิจ





