ย้อนรอยดีลภาษีทรัมป์ 1 ปี 7 เดือน ผ่าน 2 รัฐบาล 3 รมว.พาณิชย์ 

ย้อนรอยเจรจาภาษีต่างตอบแทนยุค "โดนัลด์ ทรัมป์" จากจุดเริ่มต้นที่ไทยถูกเรียกเก็บภาษีสูงลิ่ว 36% ผ่านแรงกดดันทางการเมืองและการเปลี่ยนผ่านอำนาจถึง 2 รัฐบาล 3 รัฐมนตรีพาณิชย์ ฝ่าด่านเงื่อนไขการค้าและข้อกฎหมาย

จนถึงวันนี้ ขั้นตอนสุดท้ายที่รัฐบาลอนุทินเตรียมลงนาม แถลงการณ์ร่วมการค้าระหว่างไทยและสหรัฐ  ในระหว่างการประชุมสุดยอดอาเซียน ครั้งที่ 49 วันที่ 16–18 พ.ย. ที่ประเทศฟิลิปินส์ โดยนายโดนัลด์ ทรัมป์ มีกำหนดที่จะเข้าร่วมประชุมด้วย

ขณะที่ความตกลงการค้าต่างตอบแทน (Agreement on Reciprocal Trade: ART) ข้อตกลง ART ยังอยู่ระหว่างการตรวจทานทางกฎหมาย และไทยจะใช้อัตราปกติเดิมไปก่อนจนกว่าจะลงนามสัญญาหลัก

ย้อนไปปี  2568 ภาษีสหรัฐ เกิดขึ้นวันที่ 2 เม.ย. 2568 เมื่อประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ประกาศมาตรการภาษีตอบโต้กับคู่ค้าหลายประเทศ โดยกำหนดอัตราภาษีสินค้านำเข้าจากไทยไว้ที่ 36% และจะเริ่มมีผลวันที่ 9 เม.ย. 2568

มาตรการดังกล่าวสร้างแรงกดดันต่อผู้ส่งออกไทย เพราะสหรัฐฯ เป็นตลาดส่งออกอันดับต้น ๆ และคู่แข่งในอาเซียนต่างเร่งเจรจาเพื่อให้ได้อัตราภาษีที่ไม่เสียเปรียบ

รัฐบาลแพทองธาร ชินวัตร จึงตั้งทีมไทยแลนด์ รวบรวมข้อเสนอจากหน่วยงานรัฐและเอกชน โดยมีนายพิชัย ชุณหวชิร รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง เป็นหัวหน้าคณะเจรจา ร่วมกับนายพิชัย นริพทะพันธุ์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์

เดินทางไปหารือกับผู้แทนการค้าสหรัฐฯ (USTR) ที่กรุงวอชิงตัน ระหว่างวันที่ 17–23 เม.ย. 2568 ไทยเสนอแนวทางเพิ่มการนำเข้าสินค้าจากสหรัฐฯ เปิดตลาดอย่างมีเงื่อนไข แก้ปัญหาการสวมสิทธิถิ่นกำเนิดสินค้า และส่งเสริมการลงทุนไทยในสหรัฐฯ

หลังสหรัฐฯ เลื่อนการบังคับใช้มาตรการออกไป 90 วัน การเจรจายังดำเนินต่อเนื่อง แต่สถานการณ์ยิ่งซับซ้อนเมื่อวันที่ 26 ก.ค. 2568 ประธานาธิบดีทรัมป์ เชื่อมโยงความคืบหน้าทางการค้ากับการยุติการปะทะไทย–กัมพูชา ทำให้รัฐบาลรักษาการภายใต้นายภูมิธรรม เวชยชัย ต้องเร่งประสานการหยุดยิง ก่อนที่การเจรจาภาษีจะเดินหน้าต่อ

ต่อมาวันที่ 1 ส.ค. 2568 สหรัฐฯ ประกาศใช้อัตราภาษีตอบโต้กับสินค้าไทยที่ 19% ลดลงจาก 36% และอยู่ในระดับใกล้เคียง ประเทศคู่แข่งในภูมิภาค นับเป็นการคลี่คลายแรงกดดันเฉพาะหน้า แต่ยังไม่ใช่การปิดดีลการค้าทั้งหมด เพราะทั้งสองฝ่ายยังต้องเจรจารายละเอียดข้อตกลงระยะยาว

อย่างไรก็ดี การเปลี่ยนแปลงกฎหมายและนโยบายการค้าของสหรัฐฯ ทำให้ตัวเลขภาษีไม่หยุดอยู่ที่ 19% ในเดือนก.พ. 2569  ศาลสูงสุดสหรัฐฯ วินิจฉัย 6 ต่อ 3 ว่ากฎหมาย IEEPA ไม่ให้อำนาจเก็บภาษีต่างตอบแทน ภาษีชุดเดิมสิ้นผล สหรัฐฯ หันใช้กฎหมายการค้า มาตรา 122 เก็บ 10% ชั่วคราวถึง 24 ก.ค. 2569

หลังวันที่ 24 ก.ค. สหรัฐฯ ประกาศภาษีตามมาตรา 301 (กรณีแรงงานบังคับ) ไทยถูกเก็บ 12.5% (ยกเว้น 2,120 รายการ) ขณะที่มาเลเซียและอินโดนีเซียได้ 10%  ซึ่งความไม่แน่นอนดังกล่าวยิ่งทำให้ไทยต้องเร่งปิดข้อตกลง ART เพื่อสร้างความชัดเจนในระยะยาว

วันที่ 2 มิ.ย. 2569 นายอนุทินสั่งให้กระทรวงพาณิชย์เร่งเจรจา โดยมอบหมายให้นางศุภจี สุธรรมพันธุ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ นำคณะทำงานขับเคลื่อนประเด็นคงค้าง

ต่อมาในเดือนก.ย. 2569 หน่วยงานรัฐระบุว่าทั้งสองฝ่ายเห็นพ้องสาระหลักแล้ว และกำลังจัดทำรายละเอียดขั้นสุดท้าย ขณะที่วันที่ 7 ต.ค. 2569 นายอนุทิน เปิดเผยว่า การเจรจาอยู่ในช่วง “ย่อหน้าสุดท้าย” หลังได้รับจดหมายจากประธานาธิบดีทรัมป์ให้เร่งสรุปข้อบทที่เหลือ

นางศุภจี กล่าวว่า ไทย และ สหรัฐ มีแผนประกาศ “ความคืบหน้า” การเจรจาความตกลงการค้าต่างตอบแทน หรือ ART (Agreement on Reciprocal Trade) เพื่อแสดงเจตนารมณ์ระหว่างผู้นำทั้งสองฝ่ายที่จะยกระดับความสัมพันธ์ทางการค้าการลงทุนระหว่างกัน ไม่ได้ลงนาม ART 

การประกาศความคืบหน้านี้จะช่วยส่งสัญญาณที่ดีต่อความสัมพันธ์ไทย–สหรัฐฯ สร้างความเชื่อมั่นให้กับภาคธุรกิจและการลงทุนของทั้งสองฝ่าย

อีกทั้งจะช่วยเพิ่มโอกาสให้ไทยได้รับการพิจารณาในทางที่เป็นประโยชน์ ในด้านมาตรการภาษี อัตราภาษีในอนาคต โดยเฉพาะมาตรการภาษีตามมาตรา 301 กรณี กำลังการผลิตส่วนเกิน  

ในส่วนของเนื้อหาความตกลงฯ ของ ART ทั้งสองประเทศยังมีขั้นตอนที่ต้องดำเนินการตามขั้นตอนของกฎหมายของแต่ละประเทศ ให้แล้วเสร็จ

สำหรับไทยหลังจากฝ่ายกฎหมายตกลงกับเนื้อหาและร่างถ้อยคำก็ต้องนำเข้าคณะรัฐมนตรีเพื่อขอความเห็นชอบก่อนลงนาม และนำเข้าสู่ขั้นตอนต่อไป เช่น เข้าสู่สภาผู้แทนราษฎรและประชาพิจารณ์ ซึ่งรายละเอียดของเนื้อหาจึงจะสามารถเปิดเผยข้อมูลรายละเอียดได้ในขั้นตอนนี้

สำหรับห้วงเวลาการพบกันและประกาศเจตนารมณ์ ต้องรอยืนยันกำหนดการของผู้นำทั้งสองประเทศ แต่หากมีความชัดเจนเพิ่มเติม จะแจ้งให้ทราบอีก

ขณะที่นายเอกภพ เพียรพิเศษ โฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี เปิดเผยว่า ในสัปดาห์หน้า นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย พร้อมรัฐมนตรีที่เกี่ยวข้อง จะเดินทางไปร่วมการประชุมผู้นำอาเซียน ที่ ฟิลิปปินส์ และต่อด้วยการประชุมเอเปค ที่ จีน ซึ่งจะมีโอกาสได้เจอผู้นำประเทศ และนักลงทุน นักธุรกิจต่างประเทศ รวมถึงจะมีการนัดหมายลงนามข้อตกลงร่วม ในการเจรจาภาษีสหรัฐฯ

การเจรจา"ภาษีทรัม์ " ใช้เวลา 1 ปี กับ 7 เดือน ประเด็นที่น่าสนใจนอกเหนือจากสาระสำคัญในตัวของภาษีที่ไทยต้องเจรจาให้ได้ภาษีน้อยที่สุดและตั้งอยู่บนผลประโยชน์ของประชาชน  คือ ฝ่ายบริหาร ที่ต้องเป็นตัวแทนไทยในการเจรจา

หากนับตั้งแต่ที่ไทยเริ่มโดนภาษีทรัมป์ การเจรจาผ่านการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง มีนายกรัฐมนตรี 2 คน และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ 3 คนเข้ามาเกี่ยวข้องในแต่ละช่วงของการเจรจา

โดยเริ่มตั้งแต่การประกาศภาษีตอบโต้เมื่อเดือนเม.ย. 2568 จนถึงกำหนดลงนามที่ฟิลิปปินส์ กระบวนการนี้ผ่านรัฐบาล 2 ชุด คือ

1. น.ส.แพทองธาร ชินวัตร ตั้งรับและเปิดการเจรจาช่วงแรก จนถึง 29 ส.ค. 2568)

2. นายอนุทิน ชาญวีรกูล  รับไม้ต่อตั้งแต่ ก.ย. 2568 และสั่งการเร่งปิดดีลในปี 2569)

ส่วนรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์มี 3 คน ได้แก่

1. นายพิชัย นริพทะพันธุ์ ผู้เริ่มต้นภารกิจเจรจาในช่วงรัฐบาลแพทองธาร

2. นายจตุพร บุรุษพัฒน์ ซึ่งเข้ารับตำแหน่งตามการปรับคณะรัฐมนตรีวันที่ 1 ก.ค. 2568 

3. นางศุภจี สุธรรมพันธุ์ ในรัฐบาลอนุทิน ซึ่งรับช่วงเร่งปิดรายละเอียด ART และผลักดันการเจรจาในปี 2569 

สะท้อนว่า ดีลนี้เป็นวาระแห่งรัฐมากกว่าภารกิจของรัฐมนตรีคนใดคนหนึ่ง ความสำเร็จจึงไม่ควรวัดเพียงการได้ลงนามหรืออัตราภาษีที่ลดลง แต่ต้องวัดว่าไทยรักษาตลาดส่งออกหลักไว้ได้เพียงใด เพราะตลาดสหรัฐเป็นตลาดส่งออกอันดับ 1 ของไทย มีสัดส่วนประมาณ 18% ของมูลค่าการส่งออกทั้งหมดของไทย