เปิดข้อมูลใบอนุญาตสถานประกอบการ  ‘เพิ่มโปร่งใส’ เพิ่มความปลอดภัยผู้บริโภค

“กรุงเทพธุรกิจ” และ ศูนย์ความรู้เพื่อความร่วมมือในการต่อต้านคอร์รัปชันและส่งเสริมธรรมาภิบาลในระดับภูมิภาค (KRAC) คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ร่วมนำเสนอข้อมูลสร้างแนวทางการป้องกันปัญหาคอร์รัปชันที่เป็นกับดักประเทศ

เหตุการณ์เพลิงไหม้สถานบันเทิงที่เกิดขึ้นในประเทศไทยเมื่อไม่นานมานี้ได้สร้างความสูญเสียอย่างใหญ่หลวง พร้อมกับตั้งคำถามสำคัญต่อระบบกำกับดูแลของภาครัฐว่า เหตุใดสถานประกอบการที่มีผู้ใช้บริการจำนวนมากจึงสามารถเปิดดำเนินกิจการได้ ทั้งที่อาจมีข้อบกพร่องด้านความปลอดภัยหรือดำเนินกิจการไม่ตรงตามเงื่อนไขของใบอนุญาต

รองศาสตราจารย์ ดร.ต่อภัสสร์ ยมนาค และ นายศุภวิชญ์ แก้วคูนอก ได้ร่วมนำเสนอความเห็นเกี่ยวกับการเปิดเผยข้อมูลของหน่วยงานที่จะสร้างความโปร่งใส รวมถึงความปลอดภัยของผู้บริโภค

ปัจจุบัน การเปิดร้านจำหน่ายสุราหรือสถานบันเทิงในประเทศไทยต้องเกี่ยวข้องกับการอนุญาตจากหลายหน่วยงาน ไม่ว่าจะเป็นใบอนุญาตขายสุราจากกรมสรรพสามิต ใบอนุญาตตามพระราชบัญญัติสถานบริการ การอนุญาตด้านอาคาร การอนุญาตด้านสาธารณสุข 

รวมถึงมาตรการด้านอัคคีภัยและความปลอดภัยในกรณีที่กฎหมายกำหนด อย่างไรก็ตาม แม้ภาครัฐจะมีระบบอิเล็กทรอนิกส์สำหรับการยื่นคำขอและการออกใบอนุญาตมากขึ้น แต่ข้อมูลที่ประชาชนเข้าถึงได้ยังมีจำกัดมาก

ในหลายประเทศ แนวคิดกลับแตกต่างออกไปอย่างชัดเจน เพราะข้อมูลใบอนุญาตถูกมองว่าเป็นข้อมูลสาธารณะที่ช่วยให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการกำกับดูแล 

ตัวอย่างในสหราชอาณาจักร หน่วยงานท้องถิ่นหลายแห่งเปิดระบบค้นหาข้อมูลใบอนุญาตสถานประกอบการออนไลน์ ประชาชนสามารถค้นหาชื่อร้าน ที่ตั้ง ประเภทใบอนุญาต เวลาที่ได้รับอนุญาตให้จำหน่ายเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ตลอดจนเงื่อนไขเฉพาะของแต่ละร้านได้อย่างละเอียด

บางแห่งยังเปิดเผยข้อกำหนดเกี่ยวกับการรักษาความปลอดภัย การจัดการฝูงชน การติดตั้งกล้องวงจรปิด การปฐมพยาบาล และมาตรการป้องกันยาเสพติดภายในสถานประกอบการอีกด้วย ระบบเช่นนี้ทำให้ประชาชนสามารถตรวจสอบได้ทันทีว่าร้านที่กำลังจะเข้าใช้บริการดำเนินกิจการอยู่ภายใต้เงื่อนไขใด และหากพบการดำเนินการที่ขัดต่อใบอนุญาตก็สามารถแจ้งหน่วยงานกำกับดูแลได้อีกด้วย

เสนอระบบ Bangkok Safe Venue Portal

หากถามคณะผู้เขียนว่าหากต้องเริ่มเปิดข้อมูลควรเริ่มจากตรงไหน กรุงเทพมหานครซึ่งเป็นพื้นที่มีสถานบริการมากที่สุดสามารถเปลี่ยนบทเรียนจากโศกนาฏกรรมครั้งนี้ให้เป็นการปฏิรูประบบกำกับดูแลสถานประกอบการครั้งสำคัญได้ โดยไม่จำเป็นต้องรอการแก้ไขกฎหมายใหม่ทั้งประเทศ

เพราะในฐานะองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ กรุงเทพมหานครมีอำนาจในการบริหารจัดการข้อมูลและการอนุญาตจำนวนมากอยู่แล้ว สิ่งที่ควรดำเนินการคือการจัดตั้ง Bangkok Safe Venue Portal หรือ ระบบตรวจสอบสถานประกอบการออนไลน์ 

ที่รวบรวมข้อมูลใบอนุญาตจากทุกหน่วยงานมาไว้ในจุดเดียว ให้ประชาชนสามารถค้นหาชื่อร้านหรือสแกน QR Code หน้าสถานประกอบการเพื่อตรวจสอบข้อมูลได้ภายในไม่กี่วินาที แทนที่จะต้องค้นหาจากหลายหน่วยงานเหมือนในปัจจุบัน ซึ่งข้อมูลอยู่อย่างกระจัดกระจาย

เชื่อมข้อมูลอย่างน้อย 6 หน่วยงาน

ฐานข้อมูลดังกล่าวควรเชื่อมโยงข้อมูลจากอย่างน้อย 6 หน่วยงานสำคัญ เริ่มจาก สำนักงานเขตของกรุงเทพมหานคร ซึ่งรับผิดชอบใบอนุญาตก่อสร้าง การดัดแปลงอาคาร การเปลี่ยนประเภทการใช้อาคาร และใบอนุญาตกิจการตามกฎหมายสาธารณสุข เพื่อให้ประชาชนทราบว่าอาคารได้รับอนุญาตให้ใช้เป็นสถานบันเทิงจริงหรือไม่ รวมทั้งมีการดัดแปลงอาคารถูกต้องตามกฎหมายหรือไม่

ถัดมาคือ กรมสรรพสามิต ซึ่งควรเปิดเผยสถานะใบอนุญาตจำหน่ายสุรา วันที่ออกใบอนุญาต วันหมดอายุ และประเภทของใบอนุญาต เพื่อให้ประชาชนตรวจสอบได้ว่าร้านได้รับอนุญาตจำหน่ายเครื่องดื่มแอลกอฮอล์อย่างถูกต้องหรือไม่

ในส่วนของ สำนักงานตำรวจแห่งชาติ ควรเปิดเผยข้อมูลการได้รับอนุญาตเป็นสถานบริการตามพระราชบัญญัติสถานบริการ รวมถึงประเภทของสถานบริการ เวลาที่ได้รับอนุญาตให้เปิดดำเนินการ และคำสั่งพักใช้หรือเพิกถอนใบอนุญาตหากเคยมีการกระทำผิด

ส่วน สำนักป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย กรุงเทพมหานคร ควรเปิดเผยผลการตรวจสอบระบบป้องกันอัคคีภัย วันที่ตรวจครั้งล่าสุด รายการข้อบกพร่อง และกำหนดเวลาที่ผู้ประกอบการต้องแก้ไข เพื่อให้ประชาชนทราบว่าสถานที่ดังกล่าวผ่านการตรวจมาตรฐานด้านความปลอดภัยเมื่อใด

นอกจากนี้ กรมโยธาธิการและผังเมือง ควรเชื่อมโยงข้อมูลการตรวจอาคารและรายงานผู้ตรวจสอบอาคาร โดยเฉพาะอาคารที่กฎหมายกำหนดให้ต้องมีการตรวจสอบเป็นประจำ เพื่อให้ประชาชนสามารถตรวจสอบได้ว่าอาคารยังอยู่ในสภาพปลอดภัยสำหรับการใช้งาน

ขณะที่ กรมอนามัยหรือสำนักอนามัย กรุงเทพมหานคร ควรเปิดเผยผลการตรวจด้านสุขลักษณะและความปลอดภัยของสถานประกอบการ เช่น ความจุที่อนุญาต ระบบระบายอากาศ หรือข้อสั่งการให้แก้ไขหากตรวจพบความเสี่ยง

เปิดเฉพาะข้อมูลประโยชน์สาธารณะ

ข้อมูลทั้งหมดไม่จำเป็นต้องเปิดเผยรายละเอียดที่กระทบข้อมูลส่วนบุคคล แต่ควรเปิดเฉพาะข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับประโยชน์สาธารณะ ได้แก่ ชื่อสถานประกอบการ เลขที่ใบอนุญาต ประเภทใบอนุญาต หน่วยงานผู้ออกใบอนุญาต วันที่ออกและวันหมดอายุ สถานะปัจจุบัน ผลการตรวจครั้งล่าสุด ประเภทของการกระทำผิดที่ผ่านมา และคำสั่งทางปกครองที่ยังมีผลบังคับใช้

ข้อมูลเหล่านี้เป็นข้อมูลเกี่ยวกับการประกอบกิจการ ไม่ใช่ข้อมูลส่วนบุคคลของผู้ประกอบการ จึงสามารถเปิดเผยเพื่อประโยชน์สาธารณะได้ภายใต้หลักกฎหมายข้อมูลข่าวสารของราชการและแนวทางข้อมูลเปิดของภาครัฐ

เมื่อข้อมูลจากทุกหน่วยงานถูกเชื่อมโยงเข้าด้วยกัน กรุงเทพมหานครจะไม่ได้มีเพียงฐานข้อมูลสำหรับการให้บริการประชาชนเท่านั้น แต่ยังสามารถพัฒนาระบบวิเคราะห์ความเสี่ยงเพื่อช่วยเจ้าหน้าที่จัดลำดับการตรวจสอบได้ อาทิ 

หากพบว่าสถานประกอบการแห่งหนึ่งมีใบอนุญาตจำหน่ายสุรา แต่ไม่มีข้อมูลการตรวจอัคคีภัยล่าสุด มีการเปลี่ยนประเภทการใช้อาคาร หรือเคยถูกแจ้งร้องเรียนหลายครั้ง ระบบสามารถแจ้งเตือนให้สำนักงานเขตเข้าตรวจสอบเป็นลำดับแรก

ขณะเดียวกันประชาชนที่สแกน QR Code แล้วพบว่าร้านดำเนินกิจการไม่ตรงกับข้อมูลที่ปรากฏ ก็สามารถส่งภาพและแจ้งเบาะแสผ่านระบบเดียวกันได้ทันที ทำให้การกำกับดูแลเปลี่ยนจากการรอให้เจ้าหน้าที่เดินตรวจ มาเป็นการใช้ข้อมูลเปิดและการมีส่วนร่วมของประชาชนช่วยเฝ้าระวังสถานประกอบการทั่วประเทศไทย