จากต้นน้ำ – ถึงปลายน้ำ ‘เซมิคอนดักเตอร์ไทย’ อยู่ตรงไหนใน 'ห่วงโซ่อุปทานโลก'

ท่ามกลางกระแสการเข้ามาอย่างรวดเร็วของเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence) หรือ “AI” ส่งผลให้ความต้องการสินค้าอิเล็กทรอนิกส์ และเซมิคอนดักเตอร์มีแนวโน้มขยายตัวสูงต่อเนื่อง โดยข้อมูลจาก "World Semiconductor Trade Statistic" ประเมินว่ามูลค่าตลาดเซมิคอนดักเตอร์ ทั่วโลกในปี 2569 จะเพิ่มขึ้นมาอยู่ที่ 9.75 แสนล้านดอลลาร์  เพิ่มขึ้น 26.3% จากปี 2568 โดยเป็นผลมาจากการเพิ่มขึ้นต่อเนื่องของยอดขายผลิตภัณฑ์วงจรรวม (Integrated Circuits) ซึ่งมีสัดส่วนรวมกันอยู่ที่  89.6% ของยอดขายเซมิคอนดักเตอร์โลก

โดยเฉพาะกลุ่ม Logic และกลุ่ม Memory ที่คาดว่าจะมีสัดส่วนเพิ่มขึ้นมาอยู่ที่ 40.1% และ 30.2% ของยอดขายทั้งหมด ในปี 2569 สอดรับกับความต้องการที่เพิ่มขึ้น ในกลุ่มเครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์

สภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) ได้เผยแพร่รายงาน “บทบาทของไทยในห่วงโซ่การผลิตอุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์และอิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูงของโลก” โดยมีสาระสำคัญว่าประเทศไทยถือเป็นประเทศที่มีการเข้ามาของการลงทุนจากต่างประเทศในอุตสาหกรรมดังกล่าวจากบริษัท ชั้นนำของโลกที่ได้มีการย้ายฐานการผลิตเข้ามายังไทยมากขึ้น สะท้อนจากในปี 2568 ยอดขอรับส่งเสริมการลงทุนผ่านสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการลงทุน (BOI) ในอุตสาหกรรมเครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์อยู่ที่ 2.78 แสนล้านบาท เพิ่มขึ้น 20.9% จากปี 2567

โดยส่วนใหญ่เป็นการเข้ามา ลงทุนในอุตสาหกรรมแผ่นวงจรพิมพ์ (PCB) อุตสาหกรรมการผลิตชิ้นส่วนอุปกรณ์โทรคมนาคม การออกแบบ IC การประกอบและทดสอบ เซมิคอนดักเตอร์และวงจรรวม และการผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์และเครื่องใช้ไฟฟ้าอัจฉริยะ

• โซ่อุปทานเซมิคอนดักเตอร์ต้นน้ำ-ปลายน้ำ

ทั้งนี้เมื่อพิจารณาจากห่วงโซ่อุปทานเซมิคอนดักเตอร์และอิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูงของโลกจากต้นน้ำถึงปลายน้ำ สามารถแบ่งเป็นขั้นตอนหลัก ได้แก่

1.กระบวนการผลิตต้นน้ำ ประกอบด้วย  

- การจัดหาวัตถุดิบและอุปกรณ์ (Raw materials and equipment) วัตถุดิบสำคัญที่ใช้ผลิตเซมิคอนดักเตอร์ คือ ซิลิคอน แกลเลียม และเจอร์เมเนียม แร่หายาก เช่น สแคนเดียม และอิตเทรียม เป็นต้น ส่วนอุปกรณ์ผลิตเซมิคอนดักเตอร์ที่มีเทคโนโลยีขั้นสูง เช่น อุปกรณ์เกี่ยวกับแสงโฟตอน เลเซอร์ อุปกรณ์แม่เหล็ก เป็นต้น

- การออกแบบวงจรรวม (IC Design) สร้างแบบจำลองและพิมพ์เขียวของชิป

- การผลิตแผ่นเวเฟอร์ (Wafer fabrication) แปลงแผ่นวัสดุเซมิคอนดักเตอร์ให้กลายเป็นวงจรรวมที่ใช้งานได้จริง

- การประกอบ ทดสอบ และบรรจุ (Assembly, Testing, and Packaging: ATP) การตัดแผ่นเวเฟอร์ที่บรรจุวงจรรวมเป็นชิ้นเล็ก นำไปบรรจุเพื่อป้องกันความเสียหาย ตรวจสอบประสิทธิภาพ และส่งต่อไปผลิตเป็นสินค้าขั้นสุดท้าย

2.กระบวนการผลิตกลางน้ำ ได้แก่

- การผลิตชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ เช่น การผลิตแผ่นวงจรพิมพ์ (Printed Circuit Board: PCB)

- การประกอบ แผ่นวงจรพิมพ์ (Printed Circuit Board Assembly: PCBA)

- การผลิตชิป (Functional Chip)

- การผลิต Hard Disk Drive (HDD)

- การผลิต Solid State Drive (SDD) เป็นต้น

 

3.กระบวนการผลิตปลายน้ำ ได้แก่

- การผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์และเครื่องใช้ไฟฟ้า เช่น คอมพิวเตอร์ อุปกรณ์ โทรคมนาคม เครื่องปรับอากาศ และ EV on-board charger เป็นต้น

สำหรับการวิเคราะห์บทบาทและตำแหน่งของไทยในห่วงโซ่อุปทานอุตสาหกรรมเครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ โดยพิจารณาจากดัชนีชี้วัดตำแหน่งการมีส่วนร่วมในห่วงโซ่มูลค่าโลก (GVC Position Index)1 ซึ่งอาศัยการคำนวณจากฐานข้อมูลตารางปัจจัยการผลิตและผลผลิตหลายภูมิภาค (Multi-Regional Input-Output Table: MRIO) ซึ่งจัดทำโดยธนาคารพัฒนาเอเชีย (ADB) พบว่าในปี 2567 อุตสาหกรรมเครื่องใช้ไฟฟ้าและ อิเล็กทรอนิกส์ของไทยมีแนวโน้มจะขยับสถานะไปสู่อุตสาหกรรมปลายน้ำมากขึ้น โดยบริษัทส่วนใหญ่จะอยู่ในกระบวนการผลิตชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ ไปจนถึงการผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์และเครื่องใช้ไฟฟ้า เทียบกับในปี 2558 ที่ตำแหน่งการมีส่วนร่วมในการเป็นประเทศผู้ผลิตกลุ่มต้นน้ำ

อย่างไรก็ตามดัชนีระดับการมีส่วนร่วมในห่วงโซ่มูลค่าโลก (GVC Participation Index)2 ในอุตสาหกรรมดังกล่าวของไทยลดลงมาอยู่ที่ระดับ 61.25 ต่ำกว่าเวียดนาม ฟิลิปปินส์ และมาเลเซีย ที่ระดับ 72.18 ระดับ 68.46 และระดับ 62.88 ตามลำดับ ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าโลกพึ่งพาปัจจัยการผลิตจากไทยน้อยกว่าประเทศ คู่แข่งในอาเซียนด้วยกัน ขณะที่กลุ่มประเทศอุตสาหกรรมใหม่ (NIEs) เช่น ฮ่องกง สิงคโปร์ และไต้หวัน มีการขยับไปสู่อุตสาหกรรมปลายน้ำมากขึ้นเช่นกัน

ยกเว้นเกาหลีใต้ที่ขยับบทบาทไปสู่อุตสาหกรรมต้นน้ำ ส่วนจีนมีบทบาทที่เพิ่มขึ้นในห่วงโซ่มูลค่าโลกในอุตสาหกรรมปลายน้ำ โดยในกระบวนการผลิตช่วงปลายน้ำส่วนใหญ่จะเป็นการนำเข้าชิ้นส่วนเวเฟอร์จากต่างประเทศมาผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์และเครื่องใช้ไฟฟ้า ก่อนส่งออกไปจำหน่ายในตลาดโลก ส่งผลให้มูลค่าเพิ่มส่วนใหญ่จะอยู่ที่ค่าแรง ค่าบริการ และต้นทุนการดำเนินงานภายในประเทศมากกว่ามูลค่า ทางเทคโนโลยีหรือทรัพย์สินทางปัญญาโดยที่สหรัฐฯ ยังมีบทบาทหลักในอุตสาหกรรมต้นน้ำซึ่งถือเป็นขั้นตอนการผลิตที่มีมูลค่าเพิ่มสูง

• แนะไทยต่อยอดพัฒนาอุตฯเซมิคอนดักเตอร์

ทั้งนี้อุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์ของไทยถือได้ว่าเป็นอุตสาหกรรมที่มีศักยภาพที่จะสามารถพัฒนาไปสู่อุตสาหกรรมที่ใช้เทคโนโลยีขั้นสูง และมีส่วนร่วมในห่วงโซ่การผลิตโลกได้มากขึ้น โดยส่วนหนึ่งผ่านการดำเนินมาตรการส่งเสริมการลงทุนของ BOI ภายใต้คณะกรรมการนโยบาย อุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์และอิเล็กทรอนิกส์ขั้นสูงแห่งชาติ และอานิสงค์จากการเคลื่อนย้ายฐานการผลิตภายในห่วงโซ่การผลิตชิ้นส่วน อิเล็กทรอนิกส์ของโลกที่ส่งผลให้นักลงทุนต่างชาติเข้ามาลงทุนในอุตสาหกรรมเซมิคอนดักเตอร์และอิเล็กทรอนิกส์ในไทยมากขึ้น

ทั้งนี้เพื่อให้บรรลุ เป้าหมายการพัฒนาอุตสาหกรรมและยกระดับให้ไทยเป็นฐานการออกแบบ (IC Design) และผลิตชิป (Wafer Fabrication) ที่สำคัญของภูมิภาค ซึ่งเป็นการผลิตขั้นต้นน้ำ และมีมูลค่าเพิ่มสูง โดยมีแนวทางส่งเสริมที่สำคัญ ได้แก่

1.การสร้างมูลค่าเพิ่มโดยการเพิ่มขีดความสามารถ ในกลุ่มอุตสาหกรรมที่ประเทศไทยมีศักยภาพ อาทิ การประกอบ ทดสอบ และบรรจุภัณฑ์ชิปและวงจรรวม และการผลิตแผงวงจรพิมพ์ (PCB/PCBA) และยกระดับไปสู่การออกแบบและการผลิตชิ้นส่วนชิปที่ประเทศไทยมีศักยภาพ และมีความจำเป็นต่ออุตสาหกรรมปลายน้ำ เช่น ชิปควบคุมพลังงาน (Power Chip) เซ็นเซอร์ (Sensor) ชิปควบคุมแสง (Photonics) เพื่อทำให้เกิดการผลิตชิ้นส่วนสำคัญในประเทศ

2.การกำหนดมาตรการจูงใจ ให้ผู้ประกอบการในอุตสาหกรรมเป้าหมาย เช่น อุตสาหกรรมเกษตรและอาหาร อุตสาหกรรมยานยนต์สมัยใหม่ อุตสาหกรรมและบริการทาง การแพทย์และสุขภาพ เพิ่มสัดส่วนการใช้ชิ้นส่วน ชิป และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์อัจฉริยะ ที่ผลิตโดยผู้ประกอบการไทย (Local content)

3.การส่งเสริมการลงทุนด้านเทคโนโลยีที่ใช้ในการผลิตหรือพัฒนานวัตกรรมการผลิต (Process Innovation) รวมถึงการพัฒนาผลิตภัณฑ์ใหม่ที่มีประสิทธิภาพสูงขึ้นเพื่อรองรับการเติบโตของอุตสาหกรรมปลายน้ำ ที่มีเทคโนโลยีทันสมัยมากขึ้น

และ 4.การเตรียมความพร้อมด้านแรงงาน โดยเฉพาะการพัฒนาทักษะและความรู้ด้านเทคโนโลยีขั้นสูง (Reskill and Upskill) ผ่านการพัฒนาหลักสูตรเฉพาะทางด้านเซมิคอนดักเตอร์ โดยเชื่อมโยงระหว่างสถาบันการศึกษาควบคู่ไปกับการส่งเสริมให้เกิดการถ่ายทอดทางเทคโนโลยีระหว่างผู้ประกอบการต่างประเทศและผู้ผลิต เซมิคอนดักเตอร์ในไทย เพื่อให้เกิดการพัฒนาทักษะบุคลากรและตอบโจทย์ความต้องการของอุตสาหกรรมมากขึ้น