"การค้าชายแดนและการค้าผ่านแดน"ของไทยยังคงมีบทบาทสำคัญต่อภาพรวมการส่งออกของประเทศ โดยมีสัดส่วนสูงถึงราว 10% ของมูลค่าการส่งออกทั้งหมด สะท้อนบทบาทไทยในฐานะศูนย์กลางการค้าและโลจิสติกส์ของภูมิภาค แม้ตลอดช่วง 5 ปีที่ผ่านมา ภาคการค้าชายแดนต้องเผชิญความผันผวนจากปัจจัยภายนอก ทั้งความขัดแย้งด้านความมั่นคงและมาตรการทางการค้าของประเทศเพื่อนบ้าน
ข้อมูลย้อนหลังพบว่า ปี 2564 มูลค่าการค้าชายแดนและผ่านแดนรวมอยู่ที่ 1,719,212 ล้านบาท โดยเป็นการส่งออก 1,032,503 ล้านบาท และนำเข้า 686,709 ล้านบาท ส่งผลให้ไทยเกินดุลการค้า 345,793 ล้านบาท
ปี 2565 มูลค่าการค้ารวม 1,742,268 ล้านบาท ขยายตัว 1.34% แยกเป็น การส่งออกอยู่ที่ 1,027,917 ล้านบาท ลดลงเล็กน้อย 0.44% นำเข้า 714,351 ล้านบาท ขยายตัว 4.03% ไทยได้ดุลการค้า 313,566 ล้านบาท
ปี 2566 มูลค่าการค้ารวม 1,710,873 ล้านบาท หดตัว 1.80% แยกเป็นการส่งออก 980,728 ล้านบาท หดตัว 4.59% การนำเข้า 730,145 ล้านบาท เพิ่มขึ้น 2.21% ไทยได้ดุลการค้า 250,584 ล้านบาท
ปี 2567 มูลค่าการค้ารวม 1,815,762 ล้านบาท ขยายตัว 6.13% การส่งออก 1,048,501 ล้านบาท ขยายตัวถึง 6.91% การนำเข้าอยู่ที่ 767,262 ล้านบาท เพิ่มขึ้น 5.08% ส่งผลให้ดุลการค้าเกินดุลขยายตัวเป็น 281,239 ล้านบาท
ขณะที่ปี 2568 แม้การค้าชายแดนจะเผชิญแรงกดดันหนักจากความขัดแย้งบริเวณชายแดนไทย–กัมพูชา ซึ่งนำไปสู่การปิดจุดผ่านแดนหลายแห่ง รวมถึงมาตรการควบคุมการค้าชายแดนของเมียนมาจากปัญหาความไม่สงบภายในประเทศ ส่งผลให้การค้าชายแดนชะลอตัวต่อเนื่องในช่วงครึ่งหลังของปี
แต่ภาพรวมทั้งปีมูลค่าการค้าชายแดนและผ่านแดนยังขยายตัวได้ 6.7% อยู่ที่เกือบ 1.94 ล้านล้านบาท โดยแรงหนุนสำคัญมาจากการค้าผ่านแดนที่ขยายตัวโดดเด่นถึง 24.4% มีมูลค่าสูงกว่า 1.04 ล้านล้านบาท ซึ่งถือว่าสูงที่สุดเป็นประวัติการณ์
สำหรับปี 2569 การค้าชายแดนและผ่านแดนยังคงอยู่ท่ามกลางทั้ง “โอกาส” และ “ความเสี่ยง” โดยกรมการค้าต่างประเทศตั้งเป้ามูลค่าการค้าชายแดนและผ่านแดนไว้ที่ 1.9 ล้านล้านบาท แม้สถานการณ์ความขัดแย้งชายแดนไทย–กัมพูชายังคงยืดเยื้อและสร้างความไม่แน่นอนต่อการเปิดด่านการค้า
“อารดา เฟื่องทอง” อธิบดีกรมการค้าต่างประเทศ กล่าวว่า แนวโน้มปี 2569 คาดว่าการค้าผ่านแดนจะยังคงเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญและขยายตัวได้อย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะกลุ่มสินค้าอิเล็กทรอนิกส์ จากความต้องการในตลาดโลกที่เพิ่มขึ้น ประกอบกับแนวโน้มการลงทุนในอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์และธุรกิจดาต้าเซ็นเตอร์ในประเทศไทยที่ยังเติบโตอย่างต่อเนื่อง
ขณะที่การค้าชายแดนยังเผชิญความไม่แน่นอนสูง สถานการณ์ชายแดนไทย–กัมพูชายังคงเปราะบางและมีความเสี่ยงต่อการเกิดเหตุปะทะซ้ำ ซึ่งคาดว่าการเปิดด่านการค้าจะยังไม่เกิดขึ้นในระยะสั้น
เช่นเดียวกับฝั่งเมียนมาที่สถานการณ์ความไม่สงบและมาตรการทางการค้ายังคงส่งผลให้ต้องปิดด่านชายแดนสะพานมิตรภาพไทย–เมียนมาแห่งที่ 2 (แม่สอด–เมียวดี) ตั้งแต่วันที่ 18 ส.ค. 2568 จนถึงปัจจุบัน
ทั้งนี้ กรมการค้าต่างประเทศมีแผนการจัดงานมหกรรมการค้าชายแดนต่อเนื่องในปีงบประมาณ พ.ศ. 2569 จำนวน 6 ครั้ง ใน 6 จังหวัด ได้แก่ ขอนแก่น เชียงราย นครศรีธรรมราช พิษณุโลก จันทบุรี และสระแก้ว เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจการค้าชายแดน และเสริมสร้างโอกาสทางการค้าทดแทนด้านกัมพูชา
นายวรทัต ตันติมงคลสุข ประธานสภาธุรกิจไทย-กัมพูชา กล่าวว่า ผลกระทบด้านกัมพูชา ประเมินว่า มูลค่าการค้าหายไปวันละ 500 ล้านบาท หรือเดือนละกว่า 15,000 ล้านบาท ส่วนธุรกิจไทยที่ลงทุนในกัมพูชา ประเมินว่า การลงทุนโดยตรงในรูปแบบหุ้นในบริษัทกัมพูชาอยู่ที่ประมาณ 150,000 ล้านบาท ยังไม่นับรวมการลงทุนทางอื่น ซึ่งขณะนี้ นักลงทุนไทย กำลังคิดว่าจะเอายังไงต่อ จะไปต่อหรือหยุด หรือจะย้ายฐานหรืออยู่ต่อดี
ปี 2569 แม้ว่าการค้าชายแดนและการค้าผ่านแดนของไทยยังมีทิศทางขยายตัว แต่ก็มีความเสี่ยงจากหลายๆปัจจัย โดยเฉพาะความขัดแย้งระหว่างไทย-กัมพูชา ที่ทำให้มีการปิดด่าน ส่งผลให้การค้าชายแดนไทย-กัมพูชา เหลือ 0 %
นอกจากนี้ยังมีเรื่องของสงครามการค้า การเก็บภาษีของทรัมป์ที่อาจเป็นตัวฉุดรั้งการค้าชายแดนและผ่านแดนของไทย ภายใต้บริบทดังกล่าว การบริหารความเสี่ยงและการเสริมความแข็งแกร่งของระบบโลจิสติกส์และตลาดผ่านแดน จะเป็นกุญแจสำคัญในการประคองการค้าชายแดนและผ่านแดนของไทยไม่ให้ทรุดลง