คำสาปของทรัพยากรและความโหดร้ายของสมมติ

แต่รายงานของสื่อเกี่ยวกับเหตุการณ์นั้นในเมืองไทยคงถูกกลบไปด้วยเหตุการณ์ใหญ่ๆ ภายในประเทศ ไม่ว่าจะเป็น ความขัดแย้งกับกัมพูชา การเปิดเผยความเน่าเฟะในวงการตำรวจ หรืออดีตนายกรัฐมนตรีที่จำคุกอยู่จะต้องจ่ายภาษีและค่าปรับนับหมื่นล้านบาท

สำหรับผู้สนใจในด้านเศรษฐศาสตร์ คำสาปของทรัพยากรและความโหดร้ายของสมมติดังที่อ้างถึงบ่อยๆ ในคอลัมน์นี้ เหตุการณ์ในคองโกมีความน่าใส่ใจเป็นพิเศษ เนื่องจากมันตอกย้ำความสำคัญของทั้ง 3 ด้าน

คองโกมีทรัพยากรธรรมชาติสูงมากจากป่าไม้ สายน้ำไปจนถึงแร่ธาตุ แต่ทรัพยากรเหล่านี้มีคำสาป กล่าวคือ มันเป็นที่สนใจของผู้ล่าอาณานิคมส่งผลให้คองโกถูกยึดครองโดยเบลเยียมและฝรั่งเศสอยู่หลายสิบปีก่อนที่จะได้เอกราชเมื่อปี 2503

แม้ทรัพยากรจำนวนมากจะถูกยึดไปในช่วงนั้นโดยผู้ล่าอาณานิคม แต่คองโกยังมีเหลืออีกมากมายส่งผลให้ยังเป็นที่ต้องการของต่างชาติและของกลุ่มมีอำนาจในท้องถิ่น จึงนำไปสู่การสู้รบกันและเหตุการณ์ที่อ้างถึงโดยเฉพาะในภาคตะวันออกของประเทศ

เหตุการณ์ร้ายแรงล่าสุดเป็นการใช้อาวุธระหว่างกลุ่มใหญ่กับกลุ่มอื่น ๆ และรัฐบาลเมื่อต้นปีนี้ยังผลให้มีคนตายและละทิ้งบ้านเรือนไปลี้ภัยในย่านอื่นจำนวนมาก กระนั้นก็ตาม การทำเหมืองแร่ต่าง ๆ ก็ยังดำเนินต่อไป

เหมืองแร่ที่มีคนขุดเสียชีวิตนั้นเป็นการทำเหมืองโคบอลต์ ซึ่งใช้ในการทำแบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้า ผู้ขุดแร่ที่ตายไม่ใช่คนงานของเหมือง หากเป็นผู้บุกเข้าไป

เมื่อทหารซึ่งทำหน้าที่ยามเฝ้าเหมืองยิงปืนขึ้นขู่ คนขุดแร่เหล่านั้นแตกตื่นหนีออกจากเหมืองพร้อมกันไปตามสะพานชั่วคราวที่พวกเขาสร้างไว้ทำให้มันพังยังผลให้เสียชีวิตกว่า 32 คน

ปัจจัยใหญ่ที่ผลักดันให้คนขุดแร่จำนวนมากบุกเข้าไปในเหมืองโคบอลต์นั้น ได้แก่ ความยากจน ซึ่งเป็นที่สนใจเป็นพิเศษของนักเศรษฐศาสตร์ การแก้ความยากจนเป็นประเด็นใหญ่ในด้านการพัฒนาเศรษฐกิจ แต่ยังมีอยู่ทั่วไปรวมทั้งในประเทศที่พัฒนาจนก้าวหน้าและร่ำรวยมากแล้ว

ประเทศร่ำรวยสามารถช่วยคนยากจนของตนได้มาก แต่ประเทศกำลังพัฒนาไม่สามารถทำได้ส่งผลให้เกิดนักขุดแร่ดังกล่าวอย่างแพร่หลาย

อย่างไรก็ดี ในกรณีที่อ้างถึง อุตสาหกรรมยุคใหม่ต้องการใช้โคบอลต์จำนวนมาก การทำเหมืองดังกล่าวจึงเกิดจากแรงจูงใจที่ไม่มีสมมติเข้ามาเกี่ยวข้อง ต่างกับการทำเหมืองและขุดแร่ทองคำซึ่งมีอยู่ทั่วไปรวมทั้งในแอฟริกา

การทำเหมืองและขุดทองคำมักทำลายสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของผู้ที่เกี่ยวข้องโดยตรงและผู้อื่นจากการทำลายป่าไม้ พื้นดินและสายน้ำจากการใช้ไซยาไนด์และปรอทแยกทอง 

คองโกและหลายประเทศในแอฟริการายงานบ่อย ๆ ว่ามีคนขุดทองตายเนื่องจากดินถล่ม ล่าสุดเกิดในประเทศมาลีซึ่งมีคนขุดทองคำตายไม่ต่ำกว่า 48 คนเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ที่ผ่านมา

แม้จะมีความเสี่ยงสูง แต่ก็ยังลอบขุดทองกันอย่างจริงจังเพราะคนจนยังแพร่หลายและราคาทองคำยังเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ราคาทองคำที่เพิ่มขึ้นนี้เป็นสมมติของผู้ที่อยู่ในประเทศก้าวหน้าเป็นหลัก

มันเป็นสมมติเพราะในทองคำที่ขุดขึ้นมาแล้วกว่า 2 แสนตัน เพียงไม่ถึง 10% ถูกนำไปใช้ในการทำสิ่งจำเป็นจริง ๆ สำหรับการดำเนินชีวิตของมนุษย์โดยเฉพาะในเครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์ 

ทองคำที่เหลือถูกนำไปใช้ในการทำสิ่งไม่จำเป็น รวมทั้งเครื่องประดับและทองคำแท่ง ซึ่งประเทศต่าง ๆ เก็บไว้ส่วนหนึ่งและนักเก็งกำไรเก็บไว้ส่วนหนึ่ง การทำเช่นนี้ไม่มีประโยชน์แต่กลับมีโทษทั้งในด้านความปลอดภัยและด้านการใช้ทรัพยากรเพื่อเก็บรักษา

อย่างไรก็ตาม ผู้คนส่วนใหญ่ไม่ตระหนักว่าราคานี้เป็นเพียงสมมติที่ไม่สะท้อนค่าจริงของทองคำ ซึ่งเกิดจากการใช้ทำสิ่งจำเป็น หากราว 90% ไม่ถูกนำไปใช้ในด้านเหล่านั้น

เป็นที่คาดได้ทันทีว่าต่อไปราคาของทองจะต่ำกว่าในปัจจุบันอย่างมีนัยสำคัญ นำไปสู่การทำเหมืองและขุดทองน้อยลง ส่งผลให้ความเสียหายร้ายแรงกระทั่งการสูญเสียชีวิตลดลงด้วย