ที่ผ่านมา เมื่อบุคคลธรรมดามีหนี้สินจนไม่สามารถชำระหนี้ได้ตามกำหนด ทางเลือกในการแก้ไขปัญหาดังกล่าวมีอยู่อย่างจำกัด ได้แก่ การเจรจาประนอมหนี้กับเจ้าหนี้ การถูกฟ้องร้องและการบังคับคดี หรือการถูกฟ้องให้ล้มละลาย
เนื่องจากกฎหมายล้มละลายของไทยยังไม่มีกระบวนการฟื้นฟูฐานะสำหรับบุคคลธรรมดา
ด้วยเหตุนี้ จึงมีการเสนอแก้ไขกฎหมายล้มละลายเพื่อเพิ่มกระบวนการดังกล่าวมาตั้งแต่สภาผู้แทนราษฎรชุดที่ 25 จนกระทั่งร่างพระราชบัญญัติล้มละลาย (ฉบับที่ ..) พ.ศ. .... ได้รับความเห็นชอบจากสภาผู้แทนราษฎรและวุฒิสภาเมื่อวันที่ 23 กันยายน และวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2569 ตามลำดับ
ปัจจุบันอยู่ระหว่างรอประกาศในราชกิจจานุเบกษา และจะมีผลใช้บังคับเมื่อพ้นกำหนด 180 วันนับแต่วันประกาศ เป็นต้นไป โดยกระบวนการฟื้นฟูฐานะสำหรับบุคคลธรรมดา สามารถแยกพิจารณาได้ ดังนี้
การยื่นคำร้องขอ
ร่างมาตรา 90/151 กำหนดให้ลูกหนี้ที่เป็นบุคคลธรรมดาซึ่งไม่สามารถชำระหนี้ตามกำหนดได้ สามารถฟื้นฟูฐานะใน 2 กรณี คือ 1. ผู้มีรายได้และมีหนี้จำนวนไม่ต่ำกว่า 100,000 บาท หรือ 2. ผู้ประกอบกิจการที่มีหนี้จำนวนไม่ต่ำกว่า 100,000 บาท แต่ไม่เกิน 1,000,000 บาท โดยลูกหนี้หรือเจ้าหนี้เป็นผู้ยื่นคำร้องขอต่อศาลก็ได้
เมื่อพิจารณาเกณฑ์ดังกล่าว พบว่ากฎหมายเปิดโอกาสให้ลูกหนี้เข้าสู่กระบวนการได้อย่างกว้างขวาง โดยลูกหนี้ตามกรณีที่ 1 กฎหมายกำหนดเพียงจำนวนหนี้ขั้นต่ำ แต่ไม่ได้กำหนดเพดานไว้ และคำว่า “รายได้” ไม่ได้จำกัดเฉพาะผู้มีรายได้ประจำหรือรายได้สม่ำเสมอเท่านั้น แต่รวมถึงเกษตรกร ผู้ประกอบอาชีพอิสระ หรือผู้มีรายได้ตามฤดูกาลซึ่งเป็นไปตามข้อสังเกตของคณะกรรมาธิการร่วมกัน
ส่วนลูกหนี้ตามกรณีที่ 2 กฎหมายกำหนดเพดานหนี้ไว้ไม่เกิน 1,000,000 บาท ให้สอดรับกับการฟื้นฟูกิจการขนาดย่อมตามหมวด 3/2 ซึ่งกำหนดให้ลูกหนี้ที่เป็นบุคคลธรรมดาต้องมีหนี้จากการดำเนินกิจการไม่น้อยกว่า 1,000,000 บาท ดังนี้ ผู้ประกอบการรายย่อยที่มีหนี้ไม่ถึงเกณฑ์ดังกล่าว จึงมีช่องทางฟื้นฟูฐานะเป็นครั้งแรก
อย่างไรก็ตาม การกำหนดจำนวนหนี้ขั้นต่ำไว้เพียง 100,000 บาท ก็มีความเสี่ยงที่ลูกหนี้บางรายอาจอาศัยกระบวนการฟื้นฟูฐานะเป็นช่องทางในการก่อหนี้เกินตัว คณะกรรมาธิการร่วมกันจึงตั้งข้อสังเกตว่าคณะรัฐมนตรีและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรมีมาตรการส่งเสริมวินัยทางการเงินควบคู่กันไป
การพิจารณาคำร้องขอ
ร่างมาตรา 90/156 กำหนดขั้นตอนการพิจารณาคำร้องขอไว้ 2 กรณี คือ 1. กรณีลูกหนี้เป็นผู้ยื่นคำร้องขอ ศาลจะพิจารณาว่าลูกหนี้มีลักษณะตามร่างมาตรา 90/151 หรือไม่ และมีคำสั่งฟื้นฟูฐานะโดยทันที เว้นแต่ศาลเห็นว่าลูกหนี้ยื่นคำร้องขอโดยไม่สุจริต 2. กรณีเจ้าหนี้เป็นผู้ยื่นคำร้องขอ
ศาลต้องนัดไต่สวนเป็นการด่วนและเปิดโอกาสให้ลูกหนี้และเจ้าหนี้ยื่นคำคัดค้านก่อน และเมื่อศาลรับคำร้องขอไว้พิจารณาแล้ว ลูกหนี้จะได้รับความคุ้มครองจากภาวะพักการชำระหนี้ (Automatic Stay)
ขั้นตอนดังกล่าวช่วยให้ลูกหนี้ได้รับความช่วยเหลืออย่างรวดเร็ว อย่างไรก็ตาม ในกรณีที่ลูกหนี้เป็นผู้ยื่นคำร้องขอนั้น เจ้าหนี้ไม่มีโอกาสคัดค้านก่อนศาลมีคำสั่ง ดังนี้ การคัดกรองลูกหนี้เข้าสู่กระบวนการ จึงขึ้นอยู่กับความถูกต้องครบถ้วนของเอกสารที่ลูกหนี้ยื่นประกอบคำร้องขอและแนวปฏิบัติของศาลเป็นสำคัญ
แผนฟื้นฟูฐานะของลูกหนี้
เมื่อศาลมีคำสั่งให้ฟื้นฟูฐานะแล้ว ลูกหนี้จะเป็นผู้จัดทำแผนและเจรจากับเจ้าหนี้ รวมถึงเป็นผู้บริหารแผน โดยร่างมาตรา 90/158 กำหนดให้แผนต้องมีระยะเวลาดำเนินการไม่เกิน 5 ปี และในกรณีหนี้กู้ยืมที่ค้างชำระ แผนต้องกำหนดให้ชำระต้นเงิน ดอกเบี้ย หรือประโยชน์อื่นใด และเงินเพิ่ม ตามลำดับ
แผนดังกล่าวต้องได้รับการยอมรับจากเจ้าหนี้ซึ่งมีจำนวนหนี้ไม่น้อยกว่าร้อยละ 50 ของจำนวนหนี้ทั้งหมด และหากการยอมรับไม่ถึงเกณฑ์ดังกล่าว ศาลยังอาจมีคำสั่งเห็นชอบด้วยแผนได้ (Cram Down) ตามร่างมาตรา 90/163 วรรคสาม โดยแผนต้องคุ้มครองสิทธิของเจ้าหนี้ไว้ด้วย
เช่น เจ้าหนี้มีประกันต้องได้รับชำระหนี้ไม่น้อยกว่าร้อยละ 3 ต่อปีของสิทธิที่มีอยู่เหนือทรัพย์สินอันเป็นหลักประกัน หลักเกณฑ์นี้ จึงเป็นการสร้างความสมดุลระหว่างการให้โอกาสลูกหนี้ได้เริ่มต้นใหม่กับการคุ้มครองสิทธิของเจ้าหนี้
ปลายทางของการฟื้นฟูฐานะ
เมื่อลูกหนี้ปฏิบัติตามแผนสำเร็จ ศาลจะมีคำสั่งปลดลูกหนี้จากการฟื้นฟูฐานะ มีผลให้ลูกหนี้หลุดพ้นจากหนี้ที่เกิดขึ้นก่อนวันที่ศาลเห็นชอบด้วยแผน เว้นแต่หนี้บางประเภท เช่น หนี้ละเมิดอันเกิดจากการกระทำโดยจงใจของลูกหนี้ หนี้ซึ่งเกิดขึ้นโดยความทุจริตฉ้อโกงของลูกหนี้ และหนี้ค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรและค่าเลี้ยงชีพของคู่สมรส ตามร่างมาตรา 90/168
ข้อยกเว้นนี้สะท้อนให้เห็นว่าการเริ่มต้นใหม่ของลูกหนี้ ต้องไม่เป็นช่องทางให้ลูกหนี้หลุดพ้นจากความรับผิดที่เกิดจากการกระทำโดยจงใจหรือโดยทุจริตของตน และต้องไม่กระทบต่อสิทธิของบุตรและคู่สมรสที่ต้องพึ่งพาค่าอุปการะเลี้ยงดู
ในทางตรงข้าม หากการฟื้นฟูฐานะไม่สำเร็จ ศาลอาจมีคำสั่งพิทักษ์ทรัพย์ของลูกหนี้เด็ดขาด ตามร่างมาตรา 90/166 ทั้งนี้ ร่างมาตรา 90/170 วรรคสอง กำหนดให้การล้มละลายในกรณีนี้ไม่กระทบต่อคุณสมบัติในการรับราชการหรือเป็นพนักงานหรือลูกจ้างขององค์กรตามกฎหมาย ซึ่งช่วยให้ลูกหนี้กลุ่มนี้กล้าเข้าสู่กระบวนการ โดยไม่ต้องกังวลว่าจะสูญเสียอาชีพ
กล่าวโดยสรุปแล้ว การฟื้นฟูฐานะบุคคลธรรมดาเป็นทางออกใหม่ที่สร้างความสมดุลระหว่างโอกาสของลูกหนี้กับสิทธิของเจ้าหนี้ แต่กฎหมายจะเป็นทางออกได้จริง ต่อเมื่อศาลมีแนวปฏิบัติที่ชัดเจน และลูกหนี้ใช้โอกาสนี้ด้วยความสุจริต





