มูลนิธิ เมื่อศรัทธากลายเป็นทุน

การให้เช่นนี้มิได้มีความหมายเพียงการส่งมอบเงินหรือสิ่งของ หากยังสะท้อนความปรารถนาดี ความเอื้อเฟื้อ และความสำนึกว่า ชีวิตของเราต่างเกี่ยวข้องเกื้อกูลกัน

มูลนิธิจึงเป็นกลไกสำคัญ ที่รวบรวมพลังแห่งการให้ของผู้คน แล้วจัดสรรให้เกิดประโยชน์แก่ส่วนรวม แต่เมื่อมีข่าวข้อสงสัยเกี่ยวกับการบริหารเงินและสิ่งของบริจาคของมูลนิธิบางแห่ง

สังคมย่อมเกิดคำถามว่า ทรัพย์ที่ประชาชนมอบให้ด้วยศรัทธานั้นถูกใช้ตรงตามเจตนารมณ์หรือไม่ และผู้รับมอบหมายให้ดูแลทรัพย์ได้ตระหนักเพียงใดว่า สิ่งที่อยู่ในมือมิใช่สมบัติส่วนตัว หากเป็นทรัพย์ที่มีความไว้วางใจของผู้คนกำกับอยู่

คำถามนี้ควรพิจารณาให้ลึกกว่าการตำหนิองค์กรหรือบุคคลใดบุคคลหนึ่ง  เพราะปัญหามูลนิธิเป็นเรื่องของทั้งศีลธรรมส่วนบุคคลและระบบสาธารณะ

ในทางพระพุทธศาสนา การให้เป็นบุญกิริยาที่สำคัญ แต่บุญมิได้เกิดจากจำนวนเงินเพียงอย่างเดียว หากสัมพันธ์กับเจตนา วิธีการ และผลที่เกิดขึ้นจากการให้นั้นด้วย

“หลักทาน” ในพระพุทธศาสนามิใช่เพียงการสละทรัพย์เพื่อลดความตระหนี่ แต่ต้องเป็น “ศรัทธาที่ประกอบด้วยปัญญา” ซึ่งผู้ให้ควรพิจารณาความน่าเชื่อถือและผลลัพธ์ของการให้อย่างรอบคอบ ขณะที่ผู้รับก็ต้องบริหารจัดการด้วยความสุจริต การตรวจสอบจึงไม่ใช่การขัดขวางบุญ แต่คือ การคุ้มครองเจตนาดีของทุกฝ่าย 

ในพระพุทธศาสนาได้นำเสนอแนวคิดเรื่องขุมทรัพย์ไว้อย่างน่าสนใจ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) ได้ชวนให้ศึกษาขุมทรัพย์ และมองทรัพย์ในความหมายที่กว้างกว่าเงินทอง โดยกล่าวถึงขุมทรัพย์หลายลักษณะ ทั้งทรัพย์ที่เก็บรักษาไว้ ทรัพย์ที่เคลื่อนย้ายได้ ความรู้ความสามารถที่เป็นเครื่องเลี้ยงชีวิต และบุญกุศลหรือคุณธรรมที่สั่งสมติดตามตนไป

เมื่อมองจากแง่นี้ เงินบริจาคและทรัพย์สินของมูลนิธิเป็นเพียงทรัพย์ชนิดหนึ่ง คุณค่าของทรัพย์มิได้อยู่ที่จำนวนที่สะสม แต่อยู่ที่การนำไปใช้ให้เกิดประโยชน์อย่างถูกต้อง

ส่วนขุมทรัพย์ที่เป็นคุณธรรมของผู้เกี่ยวข้องนั้นเกิดจากการกระทำที่สุจริต มีเมตตา และมีปัญญากำกับ ผู้บริหารมูลนิธิจึงมีโอกาสสร้างขุมทรัพย์ทางธรรมด้วยการดูแลทรัพย์ของส่วนรวมอย่างซื่อตรง มิใช่ด้วยการครอบครองหรือแสวงหาประโยชน์จากทรัพย์นั้น

ในความหมายนี้ ผู้บริหารมิใช่เจ้าของเงินบริจาค แต่เป็นผู้รับฝากความไว้วางใจ การรักษาบัญชีให้ถูกต้อง การใช้จ่ายตามวัตถุประสงค์ และการเปิดเผยข้อมูลจึงไม่ใช่เพียงงานธุรการ หากเป็นการปฏิบัติธรรมในชีวิตจริง เป็นการฝึกความซื่อตรง ความรับผิดชอบ และการลดความเห็นแก่ตัว

ในหนังสือบทบาทพระบรมครู สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) ได้กล่าวถึงพัฒนาการของมูลนิธิ ตั้งแต่สมัยอียิปต์ กรีก และโรมันโบราณ ต่อมาในยุคกลางของยุโรป มูลนิธิได้กลายเป็นกิจการของคณะสงฆ์ในศาสนาคริสต์ และขยายบทบาทไปสู่การจัดตั้งโรงทาน การสงเคราะห์เด็กกำพร้า และการสนับสนุนสถาบันการศึกษาในระดับต่างๆ

จนกระทั่งการจัดตั้งมูลนิธิสมัยใหม่ได้รับความนิยมมากขึ้นในสหรัฐอเมริกา และมีส่วนสำคัญในการส่งเสริมความก้าวหน้าด้านการศึกษาและสังคม

ประเทศไทยมีมูลนิธิจดทะเบียนเป็นองค์กรการกุศลตามกฎหมายมากกว่า 14,000 แห่งทั่วประเทศ ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการช่วยเหลือสังคมในด้านต่างๆ เช่น การศึกษา สุขภาพ เด็กและเยาวชน ผู้สูงอายุ คนพิการ และการกุศลทั่วไป

หลักกฎหมายไทยก็วางกรอบในการกำกับดูแล และกำหนดสาระของมูลนิธิให้เป็นทรัพย์สินที่จัดสรรไว้เพื่อการกุศลสาธารณะ การศาสนา การศึกษา หรือสาธารณประโยชน์อื่น และมิได้จัดตั้งขึ้นเพื่อแบ่งปันผลประโยชน์แก่บุคคลใด

การดำเนินกิจกรรมของมูลนิธิจำเป็นต้องตั้งอยู่บนพื้นฐานของความไม่ประมาท ซึ่งในทางธรรมมีหลักอัปปมาทะ คือความไม่ประมาทคอยเตือนสติไม่ให้ปล่อยปละละเลยต่อหน้าที่ ควบคู่ไปกับหลักหิริและโอตตัปปะ คือความละอายและเกรงกลัวต่อบาป ที่ช่วยกำกับจิตใจไม่ให้ใช้โอกาสหรืออำนาจไปในทางที่ผิด

เมื่อนำหลักธรรมเหล่านี้มาเป็นเครื่องยึดเหนี่ยว ผู้ก่อตั้งและคณะกรรมการย่อมตระหนักอยู่เสมอว่า อำนาจในการบริหารจัดการทรัพย์สินนั้นคือ “ภาระหน้าที่” ที่ต้องรับผิดชอบ มิใช่สิทธิที่จะใช้สอยตามอำเภอใจ

นอกจากความสุจริตภายในใจแล้ว การทำงานเพื่อส่วนรวมยังต้องอาศัยหลักสังคหวัตถุ 4 เป็นแนวทางในการปฏิบัติต่อผู้อื่น ได้แก่ การให้ด้วยความเกื้อกูล (ทาน) การสื่อสารอย่างจริงใจ (ปิยวาจา) การมุ่งสร้างประโยชน์ส่วนรวม (อัตถจริยา) และการวางตนเสมอต้นเสมอปลาย (สมานัตตตา) 

มูลนิธิที่ยึดมั่นในหลักธรรมทั้งหมดนี้จะไม่มองผู้บริจาคเป็นเพียงแหล่งเงินทุน และไม่มองผู้รับความช่วยเหลือเป็นเพียงเครื่องมือสร้างชื่อเสียง แต่จะมองเห็นทุกฝ่ายในฐานะเพื่อนมนุษย์ที่ควรได้รับเกียรติและความเคารพอย่างเท่าเทียม

กรณีข้อสงสัยเรื่องเงินบริจาคของบางมูลนิธิ เป็นเครื่องเตือนใจให้สังคมสร้างระบบที่ทำให้ “ศรัทธา” เดินคู่กับ “ความโปร่งใส” มากกว่าการเหมารวมจนหมดความเชื่อมั่นต่อองค์กรการกุศลทั้งหมด มูลนิธิต้องยกระดับมาตรฐานด้วยการแยกบัญชีให้ชัดเจน มีการตรวจสอบที่เป็นอิสระ และเปิดเผยข้อมูลทางการเงินอย่างเหมาะสม ควบคู่ไปกับการที่ภาครัฐมีระบบกำกับดูแลที่เข้าถึงได้ 

ขณะเดียวกัน ผู้บริจาคเองก็ควรใช้หลัก โยนิโสมนสิการ พิจารณาตรวจสอบข้อมูลและผลงานขององค์กรอย่างรอบคอบก่อนตัดสินใจ และใช้หลักวิจยทาน คือการเลือกเฟ้นและพิจารณาไตร่ตรองก่อนให้ เพราะการตั้งคำถามด้วยเหตุผลคือความรับผิดชอบต่อทรัพย์ที่ตั้งใจมอบให้เกิดประโยชน์

ท้ายที่สุด แก่นแท้ของการให้ตามหลักพุทธศาสนาไม่ใช่เพียงการส่งต่อเงินทอง แต่คือ การเปลี่ยนทรัพย์ให้เป็นโอกาส การบรรเทาทุกข์ และคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นของเพื่อนมนุษย์ 

มูลนิธิที่แท้จึงต้องเป็นพื้นที่แห่งการเสียสละเพื่อส่วนรวม มิใช่อาณาจักรของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง และผู้บริหารที่ดีที่สุดมิใช่ผู้ที่ระดมทุนได้มากที่สุด หากคือ ผู้ที่รักษาเจตนาอันบริสุทธิ์ของผู้ให้ และบริหารจัดการทรัพย์นั้นด้วยปัญญาเพื่อให้ถึงมือผู้รับอย่างแท้จริง

การปฏิรูปมูลนิธิจึงมิใช่การลดทอนศรัทธาของประชาชน แต่เป็นการรักษาศรัทธาให้ตั้งอยู่บนฐานของปัญญาและความสุจริต เมื่อธรรมะกำกับใจ และระบบที่ดีคอยกำกับการทำงาน การให้ก็จะไม่หยุดอยู่เพียงความรู้สึกดีของผู้บริจาค แต่จะงอกงามเป็นประโยชน์แก่สังคมอย่างยั่งยืน

เงินบริจาคเป็นทรัพย์ที่มอบหมายให้ดูแล แต่ศรัทธาเป็นความไว้วางใจที่ต้องรักษา และคุณธรรมคือขุมทรัพย์ที่ผู้ให้และผู้รับต่างสั่งสมได้