ทำอย่างไรให้การจัดตั้ง ‘มูลนิธิ’ ประสบความสำเร็จ

เพื่อให้ความรู้ ประธาน กรรมการ และผู้บริหารองค์กรไม่แสวงหากำไร เช่น มูลนิธิ สมาคม สหกรณ์ วิสาหกิจเพื่อชุมชน ในการทำหน้าที่เพื่อให้พันธกิจขององค์กรประสบความสำเร็จ 

ถึงวันนี้ได้อบรมไปแล้ว 20 รุ่น มีผู้เข้าอบรมกว่า 600 คน จากมากกว่า 500 องค์กร โดยมีกรรมการและผู้บริหารจากมูลนิธิชั้นนำของประเทศเข้าร่วม ทำให้ได้รับทราบข้อมูลเกี่ยวกับจุดแข็ง จุดอ่อน และปัจจัยที่ทำให้การบริหารมูลนิธิประสบความสำเร็จ วันนี้จึงอยากแชร์ข้อมูลเหล่านี้เพื่อเป็นกำลังใจให้กับทุกมูลนิธิในประเทศไทย ที่กำลังทำสิ่งที่ดีๆ ให้กับสังคม นี่คือประเด็นที่จะเขียนวันนี้

ในประเทศเรา ภาคประชาสังคมเป็นเสาหลักที่สามของสังคม (The third pillar) ต่อจากภาครัฐและภาคเอกชน และกำลังเติบโต แสดงถึงความพร้อมของคนในสังคมที่จะใช้เวลาตัวเองทำงานเพื่อส่วนรวมหรือเพื่อคนอื่น ตรงกับที่ อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์ (Albert Einstein) นักฟิสิกส์ทฤษฎีชาวเยอรมันได้กล่าวว่า “ชีวิตเพื่อคนอื่นคือชีวิตที่คุ้มค่า” (Only a life lived for others is a life worthwhile) 

เฉพาะมูลนิธิ ล่าสุดจำนวนมูลนิธิที่จดทะเบียนกับกระทรวงมหาดไทยมี 14,795 แห่ง ซึ่งถ้ารวม สมาคม วัด สหกรณ์ วิสาหกิจชุมชน จำนวนองค์กรในภาคประชาสังคมอาจมีมากกว่าหนึ่งแสนองค์กร ชี้ให้เห็นถึงการเติบโตและความใหญ่ของภาคประชาสังคมในประเทศเรา

การเติบโตของมูลนิธิช่วง 15 ปีที่ผ่านมา เท่าที่ประเมินเป็นผลจากสามปัจจัย

1. ปัญหาในประเทศเราที่มีมากขึ้นทั้งเรื่องเศรษฐกิจและสังคม และประชาชนส่วนใหญ่ไม่สามารถปรับตัวต่อปัญหาที่เกิดขึ้นหรือดูแลตัวเองได้ ต้องพึ่งความช่วยเหลือจากภาครัฐ ขณะที่ภาครัฐเองก็ตึงมือกับเรื่องอื่นๆ ไม่สามารถช่วยได้ทั่วถึง ช่องว่างจึงเกิดขึ้นและเป็นช่องว่างที่มูลนิธิเข้ามามีบทบาทช่วยเติมเต็มในสิ่งที่ขาด 

ซึ่งมูลนิธิก็ทำได้ดี เข้มแข็ง บ่อยครั้งสามารถเข้าถึงที่เกิดเหตุหรือช่วยเหลือผู้ที่ต้องการความช่วยเหลือได้ก่อนและเร็วกว่าหน่วยงานภาครัฐ ประชาชนจึงไว้วางใจมูลนิธิ ซึ่งตรงกับการศึกษาของ Edelman Trust Barometer ปี 2025 ที่รายงานว่าประชาชนไทยไว้วางใจ ภาคเอกชน และภาคประชาสังคม มากกว่าหน่วยงานรัฐ และเมื่อความไว้วางใจมี แรงสนับสนุนมูลนิธิก็ตามมา นำไปสู่การเติบโต

2. ลักษณะความมีน้ำใจและความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ของสังคมไทย สังคมไทยเป็นสังคมคนใจบุญมากกว่าหลายๆ สังคมและพร้อมบริจาคช่วยเหลือผู้อื่นที่ต้องการความช่วยเหลือทั้งในยามปกติและในยามวิกฤติ 

รายงานเบื้องต้นของคณะกรรมาธิการการกุศลแห่งเอเชีย (Commission on Asian Philanthropy) เดือนกันยายนปีนี้ ชี้ว่า สังคมไทยบริจาคมากกว่าสังคมสิงคโปร์ และวงเงินบริจาคของไทยปี 2024 ประเมินว่าอยู่ที่ 2.9 พันล้านดอลลาร์หรือประมาณ 1 แสนล้านบาท โดยร้อยละ 74 เป็นการบริจาคของบุคคลทั่วไป ร้อยละ 19 ของภาคธุรกิจ และร้อยละ 5 ภาครัฐ 

และเนื่องจากงานของมูลนิธิอยู่ได้ด้วยเงินบริจาค ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ของคนในสังคมที่บริจาคและไว้วางใจมูลนิธิ จึงเป็นพลังให้มูลนิธิเติบโต

3. การมีส่วนร่วมของคนทุกวัยในงานมูลนิธิในทุกระดับ ตั้งแต่ประธาน กรรมการ ผู้บริหาร เจ้าหน้าที่ และจิตอาสา อันนี้เห็นชัดเจนจากผู้ที่เข้าอบรมที่มีทุกวัย ทำให้งานมูลนิธิสามารถผสมผสานประสบการณ์ของคนสูงวัยกับวิธีคิด ความสามารถ และความกระตือรือร้นของคนหนุ่มสาว

ทำให้งานมูลนิธิมีพลัง และที่น่ายินดีคือ คนรุ่นหนุ่มสาวมาเปิดมูลนิธิด้วยตัวเองมากขึ้น แสดงถึงความพร้อมที่จะให้เวลาเพื่อส่วนรวมในประเด็นสังคมที่ตนสนใจแต่ไม่มีใครดูแล 

งานมูลนิธิในประเทศเราจึงละเอียดขึ้น ครอบคลุมประเด็นต่างๆ ได้หลากหลายและครบถ้วนขึ้น นำไปสู่การเติบโต แต่พลังการเติบโตเหล่านี้ก็ถูกบั่นทอนลงได้หรือทำให้เสียหายได้ ถ้าการบริหารจัดการมูลนิธิไม่ถูกต้อง ไม่เป็นระบบ เปิดช่องให้มีการทำผิดจนกระทบฐานะการเงินและเป้าหมายของมูลนิธิ 

สองเรื่องสำคัญที่เป็นจุดอ่อนของทุกมูลนิธิที่เกิดปัญหาในประเทศเราคือ

1. เน้นตัวบุคคลมากกว่าระบบ หมายถึงละเลยเรื่องระบบงาน ทำให้มูลนิธิขาดระบบงานภายในที่เป็นมาตรฐานรองรับ เช่น บัญชี การเงิน ควบคุมภายใน ซึ่งระบบเหล่านี้จำเป็นสำหรับทุกองค์กร เมื่อไม่มีระบบภายในที่เข้มแข็งรองรับ งานของมูลนิธิก็ผิดพลาดได้ง่ายทั้งโดยตั้งใจและไม่ตั้งใจ

2. คณะกรรมการมูลนิธิที่เป็นจุดสูงสุดขององค์กรไม่ทำหน้าที่กำกับดูแลการทำงานของมูลนิธิ ไม่มีแผนงาน ไม่ตรวจสอบการทำงานของฝ่ายจัดการ ไม่ถ่วงดุลการตัดสินใจของประธาน และเมื่อคณะกรรมการไม่ทำหน้าที่ ความโปร่งใสต่างๆ ที่ควรมีก็ไม่เกิด มีแต่ความผิดพลาดที่อาจสะสมจนกระทบฐานะการเงิน ชื่อเสียง และความคงอยู่ของมูลนิธิ

ดังนั้น การทำมูลนิธิให้ประสบความสำเร็จต้องเริ่มจากการทำหน้าที่ของผู้ที่เกี่ยวข้องอย่างถูกต้อง ตั้งแต่การจัดตั้งที่ถูกต้องตามระเบียบของทางการและกฎหมาย คณะกรรมการปฏิบัติหน้าที่อย่างเข้มแข็ง กำกับดูแลงานของมูลนิธิ มีระบบงานภายในที่ครบถ้วนได้มาตรฐาน

และการบริหารมูลนิธิเป็นไปตามหลักธรรมาภิบาล คือ ถูกกฎหมาย โปร่งใส ตรวจสอบได้ ความถูกต้องเหล่านี้จะเป็นฐานให้งานของมูลนิธิเติบโต ประสบความสำเร็จ ได้รับความไว้วางใจจากผู้สนับสนุนและผู้บริจาค

ในเรื่องนี้ ผู้อาวุโสในวงการมูลนิธิกล่าวไว้อย่างน่าฟังว่า มูลนิธิเหมือนสะพานบุญระหว่างผู้ต้องการความช่วยเหลือและผู้ต้องการบริจาค ทั้งสองฝ่ายไม่เจอกัน ผู้บริจาคต้องการบริจาคให้องค์กรที่เชื่อถือได้ มีผลงาน มูลนิธิจึงต้องทำหน้าที่อย่างจริงจัง และต้องจริงใจในสิ่งที่มูลนิธิทำ เพื่อให้เกิดผลงาน เพราะถ้าไม่มีผลงาน ก็ไม่มีศรัทธา หมายถึงไม่ศรัทธาต่อการทำหน้าที่ของมูลนิธิ

การอบรมหลักสูตร “การบริหารองค์กรไม่แสวงหากำไรตามหลักธรรมาภิบาล” รุ่นต่อไปซึ่งเป็นรุ่นสุดท้ายปีนี้ จะจัดในวันที่ 8-9 ธันวาคม ที่มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ จังหวัดนครศรีธรรมราช ผู้ที่สนใจสามารถลงทะเบียนเพื่อสมัครเข้ารับการอบรมได้ตาม QR Code ไม่มีค่าใช้จ่าย