ทุนนิยมจีนในอาเซียน

ประเทศต่างๆ แถบลุ่มน้ำโขงต่างได้รับผลกระทบจากการเรืองอำนาจของจีนทั้งเรื่องการค้า การลงทุน การให้ความช่วยเหลือด้านต่างประเทศ รวมถึงการไหลบ่าของคนจีนที่แทรกตัวเข้ามาอยู่ในพื้นที่ลุ่มน้ำโขงอย่างต่อเนื่อง โดยมิติที่โดดเด่นที่สุด คือ มิติทางเศรษฐกิจ ศ.ดร.ยศ สันตสมบัติ จึงได้นำทีมนักวิชาการนานาชาติศึกษาเชิงลึกต่อยอดภายใต้ โครงการทุนนิยมจีน ประชาคมอาเซียนและชาวจีนโพ้นทะเลในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

การพยายามหาคำตอบต่อปรากฏการณ์ที่ยักษ์ใหญ่พาดลายมังกรเข้ามาในประเทศต่างๆ ในอาเซียนจึงมีความจำเป็นต้องใช้ทีมวิจัยหลายประเทศ เพื่ออธิบายโครงสร้างทางเศรษฐกิจที่จีนมีต่อแต่ละประเทศ ด้วยมิติของการบูรณาการศาสตร์ ได้แก่ ประวัติศาสตร์ สังคมวิทยา มานุษยวิทยา รัฐศาสตร์ และเศรษฐศาสตร์ ผ่านการค้นคว้าของนักวิจัยในพื้นที่ 9 ประเทศอาเซียน (ยกเว้นบรูไน ที่ไม่ได้มีคนจีนขับเคลื่อนเศรษฐกิจของประเทศ อีกทั้งรับอิทธิพลทางเศรษฐกิจจากประเทศตะวันออกกลาง และปกครองแบบรัฐอิสลาม จึงมีปัจจัยเงื่อนไขแตกต่างจากประเทศอื่นๆ) ด้วยข้อมูลว่าคนจีนที่เดินทางออกจากประเทศราว 80-90% กระจายตัวอยู่ตามประเทศต่างๆ ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ส่งผลต่อระบบเศรษฐกิจของแต่ละประเทศอย่างไร

ข้อค้นพบสำคัญของงานวิจัยชุดนี้ที่นำเสนอในเวทีประชุมวิชาการนานาชาติ “Chinese capitalism, ASEAN Economics community and overseas Chinese in southeast asia” ที่สถาบันวิชาการซินิกา (Academia Sinica) ในไต้หวัน จัดโดยฝ่ายนโยบายชาติและความสัมพันธ์ข้ามชาติ สกว. พบว่า

ประการที่หนึ่งจากการศึกษาระบบการค้าและเศรษฐกิจของจีนในแต่ละประเทศ พบว่าคนจีนมีอิทธิพลทางเศรษฐกิจมากน้อยในรูปแบบที่แตกต่าง และในระดับที่ลดหลั่นกันไป เห็นถึงเนื้อในทุนนิยมจีนที่ฟังเผินๆ เหมือนเป็นลักษณะเดียวกัน แต่ข้อค้นพบนี้ทำให้ได้ข้อมูลที่ชัดเจนแล้วว่า ทุนนิยมจีนในแต่ละประเทศไม่เหมือนกันเลย จากการศึกษากลุ่มนักธุรกิจจีนที่เป็น actor หลักของแต่ละประเทศ ทำให้เห็นพัฒนาการทางธุรกิจปัจจัยเงื่อนไข และการปรับตัวของคนจีนในแต่ละประเทศแตกต่างและอย่างมีกลยุทธ์ที่สอดคล้องกับประเทศนั้นๆ โดยคนจีนรุ่นเก่ามีการเอาตัวรอด และปรับตัวเข้ากับแต่ละประเทศได้อย่างแนบเนียนและหลากหลาย เช่น การสนับสนุนการลงทุนโดยรัฐบาลสนับสนุนให้เกิดการค้าขายในประเทศต่างๆ และสร้างเศรษฐกิจให้ขยายตัวออกไปอย่างเป็นระบบ

ศ.ดร. ยศ แสดงตัวอย่างของรัฐบาลจีนที่สนับสนุนการสร้างผู้ประกอบการในประเทศต่างๆ ที่มีความหลากหลายเช่น กรรมกรสร้างถนนในประเทศลาวหรือกัมพูชา เมื่อหมดโครงการสร้างถนนแล้ว กรรมกรจีนจะได้รับโอกาสให้ยืมเงินด้วยอัตราดอกเบี้ยต่ำจากรัฐบาลในการค้าขายในประเทศนั้นๆ ต่อ แล้วมักมีการขยายตัวของธุรกิจมากขึ้นจากแผงลอย สู่ร้านค้า และเป็นผู้ประกอบการในประเทศนั้นๆ ในที่สุด งานนี้จึงทำให้เห็นวิธีการปรับตัวของจีนที่สอดคล้องกับบริบทของประเทศนั้นๆ อย่างแยบยล

ประการที่สองอิทธิพลของจีนจะแปรเปลี่ยนไปตามเงื่อนไขของแต่ละประเทศและมักเรืองอำนาจในประเทศที่มีการปกครองในระบบเผด็จการ เช่น เขมร ลาว เวียดนาม ซึ่งได้รับอิทธิพลจากจีนสูง กรณีนี้ยกเว้นประเทศพม่าที่พยายามปรับตัวสู่สังคมประชาธิปไตยจึงหาแนวทางปฏิเสธอิทธิพลของจีน และสร้างภาวะที่สมดุลมากขึ้น

ประการที่สาม การศึกษาดูความเกี่ยวข้องของผู้ประกอบการจีนโพ้นทะเล (Transformative trade/ Transformative entrepreneurs) ที่พึ่งออกมาจากจีน เป็นผู้อพยพใหม่ จะมาเกี่ยวข้องกับทุนนิยมจีนในแต่ละประเทศอย่างไร มีผลอย่างไร มีการคบค้าหรือร่วมมือกันอย่างไร ซึ่งส่วนนี้จะเป็นการเชื่อมต่อระหว่างคนจีนเก่าและจีนใหม่ที่มีความแตกต่างกันพอสมควรทั้งวิธีคิด อุดมการณ์และวิธีการทำงาน ซึ่งจะต้องใช้เวลาในการหาคำตอบในระยะต่อไป

ประการที่สี่การฟื้นตัวของทุนนิยมจีนในยุคหลังมักกลับไปสู่สินค้าพื้นฐาน เช่น ธุรกิจค้าข้าว เป็นธุรกิจที่สร้างความร่ำรวยให้กับชาวจีนในโฮจิมินห์เป็นอย่างมาก

ประการที่ห้า กลุ่มคนจีนรุ่นใหม่เข้ามาลงทุนทำให้มีลักษณะของทุนนิยมที่เปลี่ยนไป เพราะกลุ่มคนจีนที่เข้าไปทำการค้าแต่เดิมมักมีการปรับตัวให้เข้ากับกลุ่มคนในประเทศนั้นๆ แต่กลุ่มจีนใหม่มีความหลากหลายทางชนชั้น มีทั้งแรงงาน แรงงานมีฝีมือ นักศึกษา นักธุรกิจรุ่นใหม่ ซึ่งคนกลุ่มนี้มักมีวิธีการทำธุรกิจแบบที่ไม่ฝังตัวในพื้นที่ แต่ใช้เทคโนโลยีในการทำงาน สร้างเครือข่ายในกลุ่มคนจีนด้วยกันและสานสัมพันธ์กับกลุ่มคนจีนในพื้นที่อื่นๆ ทำให้เกิดการเติบโตในบริบทใหม่ภายใต้กระแสชาตินิยมจีน

ความท้าทายใหม่ของงานวิจัยชุดนี้ คือหลังการเปิดประชาคมอาเซียน ในสภาวะที่คนจีนจะมีอิทธิพลต่อทุนนิยมสูงในแต่ละประเทศ จะส่งผลอย่างไรภายใต้ฐานเศรษฐกิจที่มีอิทธิพลจีนครอบคลุมอยู่ ดังนั้นชุดโครงการนี้จึงจะเดินหน้าศึกษาต่อในโจทย์วิจัย การก่อรูปของอาเซียนนี้จะทำให้ทุนนิยมจีนเปลี่ยนไปอย่างไร หรือทุนนิยมจีนจะมีความสำคัญกับการก่อรูปการค้าการลงทุน Connectivity ที่เป็นจุดเด่นของอาเซียนนี้อย่างไร จะเป็นการหาคำตอบของการวิจัยในระยะต่อๆ ไป

--------------------

รัตนวดี เศรษฐจิตร

งานสื่อสารสังคม สกว.