จีนปล่อยน้ำเขื่อน : แก้หรือเป็นสาเหตุวิกฤต?

 เป็นแหล่งที่มาของน้ำที่ปล่อยลงมา เพื่อช่วยแก้วิกฤตภัยแล้งของประเทศริมแม่น้ำโขง โดยเฉพาะเวียดนามที่ได้ขอความช่วยเหลือไปทางรัฐบาลจีน

เจ้าหน้าที่จีนบอกว่าน้ำที่ปล่อยเพิ่มจากเขื่อนแห่งนี้จะช่วยประเทศอื่น ๆ ที่อยู่ริมแม่น้ำโขงตอนล่างรวมถึงไทย พม่า กัมพูชาและลาวด้วย

แต่ผู้รณรงค์เรื่องเขื่อนจีนของไทยบอกว่าต้องติดตามเรื่องนี้ให้ดี เพราะที่ผ่านมาจีนไม่ค่อยจะยอมร่วมมือกับประเทศริมน้ำโขง ที่อยู่ข้างล่างเรื่องการปล่อยน้ำจากเขื่อนของตัวเอง

มาครั้งนี้จะถือว่าเป็นการ “ปล่อยน้ำเพื่อกลบเกลื่อนปัญหา” หรือไม่?

ผมไม่ทราบว่าไทยได้ประสานกับจีนในเรื่องนี้อย่างไร แต่เป็นปรากฏการณ์ที่น่าสนใจ เพราะประเด็นเรื่องจีนสร้างเขื่อนหลายแห่งตอนเหนือของแม่น้ำโขง (ที่จีนเรียก “หลานชาง”) เคยเป็นเรื่องที่ประเทศลุ่มน้ำโขงตอนล่างร้องเรียนมาตลอดว่าเป็นการกั้นน้ำเพื่อประโยชน์ของตน แต่ไม่สนใจว่าน้ำที่ปล่อยอย่างไม่มีการประสานกับตอนล่างนั้น ได้กลายเป็นปัญหากับประชาชนข้างล่างอย่างไร

ครั้งนี้เมื่อเกิดภัยแล้งรุนแรงในเวียดนามและประเทศอื่นลุ่มน้ำโขง จีนก็ต้องการแสดงความเป็นเพื่อนบ้านด้านบนที่พร้อมให้ความช่วยเหลือ แต่จะได้ผลอย่างไรยังต้องมีการประเมินกัน

ข่าวจากกระทรวงต่างประเทศไทยบอกว่า ทางสถานทูตจีนได้แจ้งว่ารัฐบาลจีนตัดสินใจปล่อยน้ำเพิ่มในปริมาตร 2,000 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที มายังอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขงเป็น 2 เท่าของปริมาณน้ำในสภาวะปกติเพื่อบรรเทาสถานการณ์ภัยแล้งที่รุนแรง ทำให้น้ำในแม่น้ำโขงลดลงร้อยละ 20 มณฑลยูนนานของจีนประเทศในอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขงต้องเผชิญกับสถานการณ์ระดับน้ำต่ำสุดในรอบ 100 ปี

โฆษกกระทรวงต่างประเทศจีนบอกว่า จะเริ่มปล่อยน้ำจากเขื่อนจิ่งหงแห่งนี้ระหว่างวันที่ 15 มีนาคมถึง 10 เมษายนเพื่อ “การใช้ในภาวะฉุกเฉิน” สำหรับประเทศที่อยู่ตอนล่างของแม่น้ำโขง

เขาบอกว่าเขื่อนแห่งนี้จะปล่อยน้ำเพิ่มขึ้นไปถึงวินาทีละ 2,190 ลูกบาศกก์เมตร และเป้าหมายแรกที่จะช่วยเหลือคือ บริเวณสามเหลี่ยมแม่โขงของเวียดนาม ที่กำลังเผชิญวิกฤตภัยแล้งที่รุนแรงที่สุดในเกือบ 100 ปี ทำให้ท้องนาที่ปลูกข้าวเสียหายเป็นจำนวนมาก

เวียดนามบอกว่านอกจากชาวไร่ชาวนาที่สามเหลี่ยมแม่โขง จะต้องเผชิญกับปัญหาภัยแล้งหนักหน่วงแล้ว ประชาชนกว่า 600,000 คนก็กำลังมีปัญหาขาดแคลนน้ำดื่มอย่างรุนแรงด้วย

แต่ก่อน คนริมน้ำโขงที่ผมเคยสัมภาษณ์ตอนทำสารคดีว่าด้วย “ต้นน้ำแม่โขง” ที่ทิเบตของจีนเมื่อหลายปีก่อนบ่นว่า เจ้าหน้าที่จีนที่ควบคุมระดับน้ำของเขื่อนด้านบน มักจะไม่ยอมบอกกล่าวล่วงหน้าว่าจะปล่อยน้ำเมื่อไหร่ ปริมาณเท่าไหร่จนทำให้เกิดปัญหาน้ำท่วมฉับพลัน สร้างความเสียหายให้กับชาวบ้านไม่น้อย

วันนี้จีนกำลังบอกว่าจะใช้น้ำจากเขื่อนช่วยเหลือเพื่อนบ้านข้างล่าง ในยามที่เกิดปัญหาภัยธรรมชาติร้ายแรง

ต้นน้ำของแม่โขงอยู่บนที่ราบสูงทิเบต ไหลมาทางใต้ผ่านชิงไห่ ทิเบตและยูนนานก่อนจะเทลงมาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

เขื่อนแรกที่จีนสร้างบนแม่โขงชื่อ “มานวาน” ที่ยูนนานเมื่อปี 1994 และต่อมาในปี 2003 ก็สร้างเขื่อน “ต้าชาวซาน” และในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา จีนเร่งสร้างเขื่อนเพิ่มอีก 4 แห่งตั้งแต่ปี 2009

และมีแผนจะสร้างอีก 7 เขื่อนจากนี้ไป

โฆษกรัฐบาลจีนบอกว่าเวียดนามได้ร้องขอความช่วยเหลือ ให้จีนปล่อยน้ำจากเขื่อนจิ่งหง เพื่อคลายวิกฤตในบริเวณสามเหลี่ยมแม่โขง

เจ้าหน้าที่จีนบอกว่าปัญหาที่เกิดมาจากภัยธรรมชาติ “เอลนิโญ่” ที่ยืดเยื้อยาวนาน เพื่อไม่ให้มีเสียงวิจารณ์ว่าภัยแล้งนี้ เกิดจากที่มนุษย์ไปสร้างเขื่อนจนทำให้ทิศทางแม่น้ำมีปัญหา

“จีนเรายอมฟันฝ่าความยากลำบากของตัวเอง เพื่อช่วยเหลือเพื่อนบ้านริมแม่น้ำโขง ที่กำลังประสบกับปัญหาภัยแล้งอยู่” เขาบอกนักข่าวเพื่อตอกย้ำว่านี่เป็นการเสียสละของจีนเพื่อช่วยเหลือคนอื่น

นัยสำคัญอยู่ตรงที่ว่าจีนกับเวียดนาม มีปัญหาขัดแย้งกันหลายเรื่องในช่วงที่ผ่านมา รวมถึงการเผชิญหน้าในทะเลจีนใต้ด้วย

ดังนั้น ภาวะภัยแล้งและน้ำจากเขื่อนจีนอาจจะช่วยทำให้เกิดความรู้สึกดี ๆ ของคนเวียดนามต่อจีนได้

เมื่อไม่นานมานี้มีการเปิดตัวความริเริ่มใหม่ที่จีนเสนอตัว ประสานและช่วยเหลือประเทศลุ่มน้ำโขงอื่น ๆ ในหลาย ๆ ด้าน

ความริเริ่มใหม่นี้เรียกภาษาทางการว่า Lancang-Mekong Cooperation Mechanism (LMCM) หรือ “กลไกร่วมมือหลานชาง-แม่โขง” โดยมีเป้าหมายประสานการใช้ทรัพยากรน้ำในแม่น้ำโขง และมีสมาชิกร่วมคือจีน ไทย กัมพูชา ลาว พม่าและเวียดนามโดยที่จีนประกาศตนเป็นผู้สนับสนุนโครงการนี้อย่างเต็มที่

ช่วงหลังญี่ปุ่นเข้ามาเสนอตัวช่วยเหลือประเทศลุ่มน้ำโขงอย่างแข็งขันมากขึ้น มีผลทำให้จีนต้องกระโดดเข้ามามีบทบาทคึกคักขึ้นเช่นกัน

น่าติดตามครับว่าจีนจะเล่นบทบาทเป็นผู้กำหนดชะตากรรมของลุ่มน้ำโขง จากทางเหนือในฐานะผู้ได้ประโยชน์และเพื่อนผู้พี่ที่แสนดีอย่างไร

จีนอ้างในหนังสือผ่านกระทรวงต่างประเทศไทย ว่าจีนมั่นใจว่าการสร้างเขื่อนของจีน มีประโยชน์ต่อประเทศในอนุภูมิภาคลุ่มน้ำโขง และมุ่งมั่นที่จะพัฒนาการบริหารจัดการน้ำต่อไป

แต่จีนยังไม่ยอมนั่งลงพูดจา กับกลุ่มนักรณรงค์ต่อต้านการสร้างเขื่อนของจีน ที่มีผลต่อสิ่งแวดล้อมและวิถีชีวิตของคนและสัตว์น้ำในแถบนี้

วิกฤตคือจังหวะพิสูจน์ความเป็นเพื่อนแท้หรือไม่!