เสียงประชาชนเพื่อการปฏิรูปด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

จากการรับฟังเสียงของประชาชนผ่านเวทีปฏิรูปและการระดมสมองระดับกลุ่มทั่วประเทศ รวมทั้งเสียงของประชาชนที่เสนอเป็นความเห็นและข้อเสนอแนะผ่านช่องทางต่างๆในปี 2558 พบว่ามีความหลากหลายอย่างมาก ซึ่งก็เป็นไปตามธรรมชาติเพราะเรื่องของทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมเป็นปัญหาในทุกระดับชั้น และเกี่ยวข้องกับธาตุทั้งสี่คือดินน้ำลมไฟที่ประกอบกันเป็นโลกของเรา ประเด็นสำคัญก็คือ ทรัพยากรธรรมชาติจำนวนมากถือเป็นทรัพยากรที่สิ้นเปลืองและหมดไปจากโลกได้ (Scarce Resources) ถ้าใช้อย่างไม่ระมัดระวัง ในขณะเดียวกันประชาชนผู้ยากจนก็ต้องการที่อยู่อาศัย ที่ทำกิน และต้องการความเป็นเจ้าของ ความขัดแย้งจึงเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องระหว่างประชาชนที่ต้องการพื้นที่ทำกินกับรัฐที่ต้องการสงวนพื้นที่สำหรับคนรุ่นหลัง

ปรากฎการณ์สำคัญอีกเรื่องหนึ่ง คือการเข้าถึงทรัพยากรธรรมชาติที่ยังมีความไม่เสมอภาคกัน พื้นที่ดินจำนวนมากถูกครอบครองเป็นเจ้าของโดยกลุ่มคนไม่กี่คน ในขณะที่ประชาชนที่เหลือกลับไม่มีพื้นที่ทำกินและแม้กระทั่งพื้นที่เพื่ออยู่อาศัย การรุกที่ของรัฐเกิดขึ้นเพื่อความอยู่รอดและเพื่อปากท้องของครอบครัวชาวบ้านที่ไม่มีทางเลือกมากนัก รัฐบาลพยายามเปิดโอกาสให้ประชาชนผู้ยากไร้เข้าถึงแหล่งทำกินโดยวิธีต่างๆในหลายรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็นการปฏิรูปพื้นที่ทางการเกษตร (สปก) การจัดให้มีโฉนดชุมชน การจัดให้มีโครงการอยู่ร่วมกันระหว่างชาวบ้านกับป่า เพื่อให้ชาวบ้านไม่รุกที่ของรัฐและช่วยดูแลป่าและรักษาต้นน้ำ แต่ทั้งหลายทั้งปวงก็ไม่สามารถขจัดปัญหาได้ทั้งหมด ทั้งนี้ไม่รวมถึงการเข้าถึงทรัพยากรธรรมชาติจากกลุ่มบุคคลหรือนิติบุคคลที่อาศัยทั้งทุนและอำนาจเข้าฉกฉวยทรัพยากรธรรมชาติทั้งอย่างถูกต้องตามกฎหมายโดยขอรับสัมปทานบัตร หรืออย่างไม่ถูกกฎหมายโดยใช้ชาวบ้านเข้าบุกรุกแทนในหลายรูปแบบ

ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมยังอาจได้รับผลกระทบจากธรรมชาติที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างมากอาทิเรื่องการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศโลก (Climate Change) หรือโลกร้อน (Global Warming) เรื่องภัยธรรมชาติ น้ำท่วม น้ำแล้ง เรื่องหมอกควัน รวมถึงการเปลี่ยนแปลงของเปลือกโลกอย่างต่อเนื่องไม่ว่าจะเป็นแผ่นดินไหว ภูเขาไฟระเบิด สึนามิ ประเทศไทยเอง แม้ไม่อยู่ในวงแหวนแห่งภูเขาไฟ (Ring of Fire) ก็ใช่ว่าจะรอดพ้น เพราะเมื่อไม่นานมานี้ก็เกิดแผ่นดินไหวทางภาคเหนือของประเทศ สร้างความเสียหายไม่น้อยทีเดียว

จึงถือเป็นโอกาสดีที่มีการทำประชาพิจารณ์รับฟังความเห็นของประชาชนเกี่ยวกับทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของเราว่า อะไรบ้างที่ประชาชนเห็นว่าเป็นเรื่องสำคัญและสมควรได้รับการพิจารณาแก้ไขในการปฏิรูปประเทศครั้งนี้

จากการรวบรวมและจัดแบ่งหมวดหมู่ความเห็นและข้อเสนอแนะในกลุ่มทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมโดยคณะทำงานในคณะอนุกรรมาธิการสังเคราะห์ประเด็นปฏิรูป สภาปฏิรูปแห่งชาติ ปี 2558 พบว่าต้องจัดกลุ่มเป็น 45 เรื่องด้วยกัน จากทั้งหมด 6,894 ความเห็น ซึ่งถือว่าไม่น้อยเลย โดยพบว่าเมื่อมีการจัดอันดับตามจำนวนความถี่ของความเห็นและข้อเสนอแนะทั้งหมด มีจำนวน 12 เรื่องสำคัญที่อยู่ในอันดับต้นๆ และมีความเห็นรวมกันถึง 4,474 ความเห็น หรือคิดเป็นร้อยละ 64.90 ของทั้งหมด ซึ่งสามารถเรียงลำดับได้ดังนี้

1.เรื่อง dารกระจายการถือครองที่ดิน มีจำนวน 648 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 9.40 ของทั้งหมด

2.เรื่อง สิ่งแวดล้อมทั่วไป มีจำนวน 596 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 8.65 ของทั้งหมด

3.เรื่อง บทบาทการมีส่วนร่วมในการจัดการของท้องถิ่นและภาคประชาชน มีจำนวน 483 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 7.01 ของทั้งหมด

4.เรื่อง การใช้ประโยชน์จากที่ดิน มีจำนวน 397 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 5.76 ของทั้งหมด

5.เรื่อง สิ่งแวดล้อมกับชุมชน มีจำนวน 391 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 5.67 ของทั้งหมด

6.เรื่อง การปรับปรุงพัฒนากฎหมายด้านสิ่งแวดล้อมและกฎหมายสิทธิชุมชน มีจำนวน 346 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 5.02 ของทั้งหมด

7.เรื่อง ทรัพยากรที่ดิน มีจำนวน 324 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 4.70 ของทั้งหมด

8.เรื่อง การพัฒนาการบริหารจัดการลุ่มน้ำ มีจำนวน 310 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 4.50 ของทั้งหมด

9.เรื่อง การอนุรักษ์ฟื้นฟูทรัพยากรป่าไม้ มีจำนวน 282 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 4.09 ของความเห็นทั้งหมด

10.เรื่อง การบริหารจัดการขยะและของเสียอันตราย มีจำนวน 259 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 3.76 ของความเห็นทั้งหมด

11.เรื่อง การใช้น้ำอย่างยั่งยืน มีจำนวน 235 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 3.41 ของความเห็นทั้งหมดและ

12.เรื่อง ทรัพยากรที่ดิน มีจำนวน 203 ความเห็น คิดเป็นร้อยละ 2.94 ของความเห็นทั้งหมด ที่เหลืออีก 33 เรื่องนั้น แต่ละเรื่องมีจำนวนความเห็นต่ำกว่าสองร้อยประกอบด้วย

13. เรื่อง พระราชบัญญัติสิทธิชุมชน มีจำนวน 137 ความเห็น

14.เรื่อง ทรัพยากรน้ำ มีจำนวน 133 ความเห็น

15.เรื่อง การจัดระเบียบที่ดินป่าสงวนแห่งชาติ มีจำนวน 162 ความเห็น

16.เรื่อง การจัดระเบียบที่ดิน สปก. มีจำนวน 122 ความเห็น

17.เรื่อง ทรัพยากรป่าไม้มีจำนวน 189 ความเห็น

18.เรื่อง โครงสร้างการจัดการทรัพยากรทะเลและชายฝั่ง มีจำนวน 15 ความเห็น

19.เรื่อง ระบบนิเวศน์ชายฝั่ง มีจำนวน 10 ความเห็น

20.เรื่อง ทรัพยากรทะเลชายฝั่ง มีจำนวน 31 ความเห็น

21.เรื่อง โครงการจัดการสินแร่ มีจำนวน 11 ความเห็น

22.เรื่อง การปรับปรุงและพัฒนากฎหมายด้านสินแร่ มีจำนวน 7 ความเห็น

23.เรื่อง ทรัพยากรแร่ มีจำนวน 24 ความเห็น

24.เรื่อง การจัดระบบภาษีสิ่งแวดล้อมอย่างเป็นรูปธรรม มีจำนวน 32 ความเห็น

25.เรื่อง การปฏิรูประบบการพัฒนาด้านสิ่งแวดล้อม การชดเชยผลกระทบให้มีความรวดเร็ว มีจำนวน 44 ความเห็น

26.เรื่อง การจัดสรรงบประมาณเพื่อการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมแก่ท้องถิ่นหรือจังหวัด มีจำนวน 71 ความเห็น

27.เรื่อง ผังเมือง มีจำนวน 50 ความเห็น

28.เรื่อง การฟื้นฟูทรัพยากรดิน มีจำนวน 35 ความเห็น

29.เรื่อง การป้องกันภัยภิบัติ มีจำนวน 86 ความเห็น

30.เรื่อง การอนุรักษ์และฟื้นฟู มีจำนวน 149 ความเห็น

31.เรื่อง การมีส่วนร่วมของชุมชนเกี่ยวกับที่ดิน มีจำนวน 79 ความเห็น

32.เรื่อง ทรัพยากรน้ำ มีจำนวน 160 ความเห็น

33.เรื่อง การมีส่วนร่วมของชุมชนเกี่ยวกับทรัพยากรน้ำ มีจำนวน 155 ความเห็น

34.เรื่อง ธุรกิจสวนป่าและอุตสาหกรรมป่าไม้ มีจำนวน 27 ความเห็น

35.เรื่อง ทรัพยากรป่าไม้ มีจำนวน 164 ความเห็น

36.เรื่อง การใช้ทรัพยากรทะเลและชายฝั่งอย่างยั่งยืน มีจำนวน 29 ความเห็น

37.เรื่อง การมีส่วนร่วมของชุมชนชายฝั่ง มีจำนวน 15 ความเห็น

38.เรื่อง ทรัพยากรทะเลและชายฝั่ง มีจำนวน 25 ความเห็น

39.เรื่อง การมีส่วนร่วมของชุมชนในทรัพยากรทะเลและชายฝั่ง มีจำนวน 15 ความเห็น

40.เรื่อง การบริหารจัดการผลกระทบต่อชุมชนชายฝั่ง มีจำนวน 4 ความเห็น

41.เรื่อง ทรัพยากรแร่ในชุมชน มีจำนวน 18 ความเห็น

42.เรื่อง การปฏิรูปกระบวนการจัดทำ EIA, EHIA และ SIA มีจำนวน 33 ความเห็น

43.เรื่อง ระบบการคุ้มครองความหลากหลายทางชีวภาพที่ชัดเจน มีจำนวน 110 ความเห็น

44.เรื่อง การพัฒนาระบบการเฝ้าระวังด้านสิ่งแวดล้อม มีจำนวน 186 ความเห็น และ

45.เรื่อง การบริหารจัดการด้านฟื้นฟูพื้นที่มลพิษและพื้นที่ปนเปื้อนมลพิษ มีจำนวน 93 ความเห็น

ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเป็นของคู่กันที่ต้องพิจารณร่วมกัน ปัญหาเรื่องสัมปทานเหมืองแร่ทองคำในเขตภาคกลางของประเทศก็ดี ปัญหาเรื่องมลพิษจากโรงงานผลิตไฟฟ้าจากถ่านหินก็ดี หรือแม้แต่โรงงานกำจัดขยะหรือโรงงานผลิตไฟฟ้าจากชีวมวลก็ดี เหล่านี้เป็นตัวอย่างของผลกระทบที่เกิดจากการใช้ทรัพยากรธรรมชาติที่มีผลโดยตรงกับการก่อให้เกิดมลพิษด้านสิ่งแวดล้อมในรูปแบบต่างๆกัน ทุกครั้งเมื่อมีการสร้างสิ่งใหม่ๆจากการใช้วัตถุดิบธรรมชาติ ผลกระทบด้านลบก็มักจะเกิดกับสังคมและชุมชนควบคู่กันไป แม้ว่าหน้าที่ของรัฐจะต้องสร้างความมั่นคงให้กับประเทศชาติ ไม่ว่าจะเป็นความมั่นคงด้านพลังงาน ความมั่นคงของชุมชนในสังคม ความมั่นคงด้านเศรษฐกิจ แต่เสียงของประชาชนเหล่านี้สท้อนให้เห็นผลลบที่จะเกิดกับประชาชน ชุมชนและสังคมในขณะเดียวกันด้วย จึงถือเป็นหน้าที่ของรัฐที่จะต้องป้องกันมิให้ปัญหาเกิดขึ้น แก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นแล้วมิให้ลุกลาม และหยุดให้ได้โดยเร็ว เพราะในหลายๆครั้ง การแก้ไขเยียวยาก็เป็นสิ่งที่สายเกินไป

(หมายเหตุ บทความนี้เป็นของผู้เขียนแต่เพียงผู้เดียว ไม่เกี่ยวข้องกับอดีตคณะอนุกรรมาธิการสังเคราะห์ประเด็นปฏิรูป สภาปฏิรูปแห่งชาติ แต่อย่างใด)