ระบบงานยุติธรรมในมิติความมั่นคง

โดยเป็นที่เข้าใจกันว่าในระบบสากลจะมีกฎหมายและระบบงานยุติธรรมที่สร้างไว้เพื่อการป้องกันและคุ้มครองการดำรงอยู่ของความเป็นรัฐ ดังนั้น ประเด็นในวันนี้จึงมุ่งไปถึงกรอบแนวคิดและแนวทางการปฏิบัติของบทบาทการบังคับใช้กฎหมายเพื่อให้ความมั่นคงของรัฐหรืออำนาจอธิปไตยดำรงอยู่ได้

แน่นอนว่าระบบงานยุติธรรมในเรื่องนี้ก็ต้องอยู่ภายใต้หลักนิติธรรมหรือหลักนิติรัฐอันเป็นสากลเช่นกัน และเมื่อสาระสำคัญของหลักนิติธรรมและนิติรัฐต่างย้ำหลักการส่งเสริมและคุ้มครองการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ นั่นย่อมหมายความว่าระบบงานยุติธรรมเพื่อความมั่นคงก็จะต้องมีนโยบายและแนวปฏิบัติของการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ด้วยเช่นกัน

กล่าวอีกนัยหนึ่ง การป้องกันและคุ้มครองความมั่นคงของรัฐจะต้องมีการกำหนดนโยบายและวางแนวปฏิบัติให้อยู่ภายใต้หลักนิติธรรมและนิติรัฐ ที่จะต้องสร้างสมดุลระหว่างการปกป้องรักษาอำนาจรัฐและการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ให้ได้ แต่จากประสบการณ์และประวัติศาสตร์สังคมไทยพบว่ากระบวนทัศน์ในการกำหนดนโยบายและวางแนวปฏิบัติในเรื่องนี้ยังขาดความชัดเจนและอาจทำให้ประชาชนโดยทั่วไปที่ต้องถือว่าเป็นเจ้าของอำนาจอธิปไตยหรืออำนาจรัฐที่ต้องได้รับการดูแลในฐานะเจ้าของอำนาจรัฐในเชิงอุดมการณ์ประชาธิปไตยกลับกลายเป็นเหยื่อเสียเอง ทั้งๆ ที่จะต้องได้รับการปกป้องและคุ้มครอง

การพัฒนาระบบงานยุติธรรมเพื่อความมั่นคงจึงต้องถือว่าเป็นประเด็นของสังคมไทยในยุคโลกาภิวัตน์ที่ไม่ใช่เพียงกลไกของรัฐเท่านั้น แต่เป็นประเด็นของทุกฝ่ายโดยเฉพาะประชาชนทั่วไปจะต้องมีส่วนร่วมในการพัฒนาทั้งในระดับนโยบายและในระดับการบังคับใช้ ด้วยแนวคิดที่ว่าความมั่นคงของรัฐจะต้องมีมิติของความมั่นคงในอำนาจอธิปไตยซึ่งมีประชาชนเป็นศูนย์กลาง และนั่นหมายถึงว่าระบบงานยุติธรรมเพื่อความมั่นคงจะต้องคำนึงถึงการส่งเสริมและคุ้มครองศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ด้วย

หัวใจสำคัญของระบบงานยุติธรรมเพื่อความมั่นคงของรัฐจึงมิใช่เป็นเพียงมิติของการบังคับใช้กฎหมายเพื่อรักษาอำนาจรัฐ(บาล)และในยามเมื่อรัฐ(บาล)รู้สึกว่ามีภัยคุกคามการดำรงอยู่ของตนเองเท่านั้น แต่หากมองเชิงกระบวนทัศน์แล้ว ในสถานการณ์ปกติทั่วไประบบงานยุติธรรมเพื่อความมั่นคงจะต้องมีภารกิจในการส่งเสริมความมั่นคงของรัฐซึ่งนัยหนึ่งคือการส่งเสริมประชาธิปไตยด้วยนั่นเอง

กฎหมายเพื่อความมั่นคง (ในความหมายสามัญที่เข้าใจกัน) ซึ่งมีอยู่หลายฉบับ จึงมิใช่กฎหมายที่มีมิติเชิงอำนาจเพียงการบูรณาการการใช้กำลังเพื่อบังคับใช้กฎหมายเท่านั้น แต่หากมองเรื่องนี้เป็นระบบงานยุติธรรมเพื่อความมั่นคงจะเห็นว่าเป็นการบริหารกฎหมายเพื่อการอำนวยความยุติธรรมในรูปแบบหนึ่งและในอีกบริบทหนึ่งซึ่งจะต้องมีระบบคิดที่เชื่อมโยงกับการอำนวยความยุติธรรมโดยทั่วไป

การบังคับใช้กฎหมายเพื่อความมั่นคงจึงมีความสำคัญและมีภารกิจที่หลากหลายล้วนแต่เป็นพื้นฐานของสังคมประชาธิปไตยที่ยึดหลักนิติธรรมและนิติรัฐ เพราะจะต้องมีระบบตรวจสอบและทัดทานการใช้อำนาจที่ไม่ชอบเป็นกระบวนการสำคัญอยู่ด้วย ทั้งนี้ สังคมโดยทั่วไปและผู้บังคับใช้กฎหมายจะต้องรับรู้ถึงเจตนารมณ์และวัตถุประสงค์ของกฎหมายให้ชัดเจน

การมีมุมมองระบบงานหรือกฎหมายเพื่อความมั่นคงที่แยกส่วนกับการอำนวยความยุติธรรมโดยทั่วไปอาจส่งผลให้การบังคับใช้กฎหมายเกิดความคลาดเคลื่อนไปจากเจตนารมณ์ที่แท้จริงของกฎหมายจนนำไปสู่การใช้อำนาจโดยมิชอบ หรือมิฉะนั้นกลับมีทัศนคติเชิงลบกับกฎหมายเช่นว่านี้จนไม่อาจใช้ประโยชน์ได้ ซึ่งก็จะส่งผลต่อการพัฒนาประชาธิปไตยในสังคมให้เกิดการชะงักงันก็เป็นได้ เพราะสังคมขาดกลไกหรือเครื่องมือสำคัญในการรักษากฎกติกาเพื่อการอยู่ร่วมกันไปอย่างน่าเสียดาย

ทิศทางการกำหนดนโยบายและแนวทางปฏิบัติสำหรับระบบงานยุติธรรมในมิติความมั่นคงจึงถือว่าเป็นหลักไมล์สำคัญของการพัฒนากระบวนการยุติธรรมของไทย โดยเฉพาะในช่วงของการเปลี่ยนผ่านไปสู่บรรยากาศของการปรองดองหรือการจัดการความขัดแย้งในช่วงที่ผ่านมา เพราะมีส่วนเอื้อให้ทิศทางของการปรองดองหรือการจัดสรรเชิงอำนาจเป็นไปตามแนวทางที่ถูกต้อง ด้วยการใช้เป็นเครื่องมือช่วยให้กระบวนการต่าง ๆ ในสังคมเดินไปอย่างสมดุล

บทเรียนในอดีตสำหรับการอำนวยความยุติธรรมเพื่อความมั่นคงมักจะส่งผลเชิงลบต่อการพัฒนาระบอบประชาธิปไตยซึ่งมักจะพ่วงเอาความสูญเสียที่ไม่อาจคาดคิดล่วงหน้าอยู่เสมอ เว้นแต่กรณีของคำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรีที่ 66/2523 ที่เนื้อหาและเป้าหมายมีผลชัดเจนต่อกระบวนการสันติวิธีจนถือได้ว่าเป็นต้นแบบของทิศทางสันติวิธีของสังคมไทยได้ กรณีนี้ถือได้ว่าเป็นส่วนหนึ่งของระบบงานยุติธรรมเพื่อความมั่นคงที่อยู่ในรูปแบบของการกำหนดแนวทางปฏิบัติที่สะท้อนถึงกรอบความคิดสันติวิธีและเป็นการบูรณาการในเชิงบวก

ระบบงานยุติธรรมจะแทรกอยู่ในทุกระบบสังคมรวมไปถึงการรักษาความมั่นคงของรัฐ และเนื้อแท้ของระบบที่สำคัญคือการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ สิทธิและเสรีภาพ เพราะองค์ประกอบของความมั่นคงของรัฐคือประชาชน