ยิ่งกดดัน ยิ่งไม่เปลี่ยน

ยิ่งในบ้านเรายิ่งเกือบเป็นธรรมเนียมเลยว่า เปลี่ยนลูกพี่เมื่อใด ลูกน้องต้องเปลี่ยนนิสัยกันเมื่อนั้น ซึ่งน่าจะเป็นเสน่ห์อย่างหนึ่งของการบริหารงานในบ้านเราที่ ลูกน้องเปลี่ยนนิสัยเอง โดยลูกพี่ไม่ต้องทำอะไรสักอย่าง แต่ก็ยังมีอีกหลายวงการ ที่ลูกพี่มาใหม่ ลูกน้องก็ยังประพฤติปฏิบัติงาน ด้วยนิสัยเดิมๆ ซึ่งมักเป็นงานที่ใช้ความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน ใครเชี่ยวชาญด้านไหน ก็ว่าไปตามวิถีทางที่เหมาะกับงานที่ต้องการความเชี่ยวชาญในด้านนั้น ในบ้านเราใครก็ตามที่ได้รับหัวโขนเป็นผู้บริหารใหม่ๆ มักจะชอบสำแดงอำนาจให้มีการเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นบ้าง และที่น่าจะเปลี่ยนง่ายที่สุดคงเป็นนิสัยในการทำงานของคนนี่แหละ เนื่องจากพอมีการเปลี่ยนแปลงแล้ว ผู้บริหารได้เห็นผลทันที แถมยังไม่ไปกระทบกับขั้นตอนการทำงานอีกด้วย เคยทำอย่างไร ก็ทำแบบนั้นต่อไป ขอแค่เปลี่ยนนิสัยให้ดูกระตือรือร้นกันหน่อย ทำงานเดิมแต่มาเช้าและกลับช้าลงหน่อย

วิธีที่เลือกใช้ในการเปลี่ยนนิสัยในการทำงานที่ผู้บริหารมือใหม่ชอบใช้กันอยู่เสมอคือกดดันสารพัดอย่างให้พนักงานเปลี่ยนนิสัย ใครมาสายลดโบนัส ตัดเงินเดือน หรือไม่ก็เพิ่มงานให้มากขึ้นเพื่อจะได้มาทำงานให้เร็วขึ้น แต่ส่วนใหญ่แล้วผลที่เกิดขึ้นจากการกดดันสารพัดอย่างนั้น กลับกลายเป็นยิ่งกดดัน ยิ่งทำตามแบบเดิมมากขึ้นไปอีก ผู้บริหารมือใหม่บางท่านจริงจังกับอาการเช่นนี้มาก จนคิดไปว่าท้าทายกันชัดๆ ฉันให้เปลี่ยนนิสัยทำงานตามแบบที่ฉันชอบ กลับทำงานตามนิสัยเดิมเหมือนที่เคยทำกับผู้บริหารคนก่อน คิดไปว่าลูกน้องลองดี จึงมีมาตรการอื่นๆ ตามมาอีกหลายอย่าง เริ่มมองลูกน้องไปในทางไม่ดี เริ่มแบ่งพวกว่า ลูกน้องคนไหนเป็นพวกฉัน ลูกน้องคนไหนเป็นฝ่ายอำนาจเก่า งานการเลยกลายเป็นกีฬาสีมากขึ้นเรื่อยๆ หน่วยงานที่คนทำงานเคยร่วมมือกันดีๆ กลายเป็นงานใคร งานมัน เปลี่ยนไปเหมือนหน้ามือกลายเป็นหลังมือ ผู้บริหารมือใหม่ลืมความจริงที่รู้กันมานานแล้วว่า ขึ้นชื่อว่าเป็นนิสัยแล้ว ยิ่งกดดันมากเท่าใด นิสัยดั้งเดิมจะยิ่งปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น คนไม่เปลี่ยนนิสัยภายใต้การกดดันหรือการบังคับ คนเปลี่ยนนิสัยเมื่ออยู่สบายๆ เท่านั้น

หากมีสิ่งที่เคยปฏิบัติอยู่เป็นประจำ และเป็นการปฏิบัติที่ตัวเองสบายใจที่จะทำซ้ำแล้ว ซ้ำอีกโดยไม่รู้สึกว่าถูกใครมาบังคับ ทำซ้ำไม่กี่ครั้งสิ่งนั้นจะกลายเป็นนิสัย คือสามารถกระทำเองโดยอัตโนมัติ ไม่ต้องคิดอะไรในการที่จะกระทำสิ่งนั้น ก่อนทำก็ไม่คิด ทำแล้วก็ไม่คิดว่าถูกหรือผิด พอกลายเป็นนิสัยขึ้นมาแล้วและได้รับความกดดันอย่างใดอย่างหนึ่ง คนเราจะใช้ความพยายามที่มีอยู่ไปสู้กับความกดดันนั้น จนไม่เหลือความพยายามสำหรับมานึกคิดว่าที่ตนเองปฏิบัติอยู่เป็นประจำนั้นดีหรือไม่ดีอย่างไร ยิ่งกดดันมากเท่าใด ก็ยิ่งส่งเสริมให้กลไกอัตโนมัติทั้งหลายที่เราคุ้นเคยกระทำอยู่เป็นประจำ ให้มีบทบาทมากยิ่งขึ้น การกดดันให้คนเปลี่ยนนิสัย จึงเป็นเพียงอาการชั่วคราว เลิกกดดันก็กลับไปเหมือนเดิม คนกดดันเสียหน้าเสียแรงไปเปล่าๆ ถ้ามีการกวดขันให้ข้ามถนนตรงทางข้าม เลิกกวดขันวันไหน คนก็กลับไปข้ามถนนตามใจชอบเหมือนเดิม เพราะข้ามได้ทุกที่ตามใจชอบเป็นนิสัยที่ทำมาเป็นอัตโนมัติ ข้ามตรงทางข้ามต่างหากที่เป็นการกระทำที่ผิดไปจากนิสัยปกติ ซึ่งจะกระทำก็ต่อเมื่อมีอุปสรรคเท่านั้น ในกรณีนี้อุปสรรคคือมีตำรวจมาไล่จับถ้าไม่ข้ามตรงทางข้าม อุปสรรคหมดไปเมื่อใด นิสัยเดิมก็กลับมาเมื่อนั้น

ถ้าอยากให้คนเปลี่ยนนิสัยการทำงาน ต้องสร้างสภาพแวดล้อมที่ทำให้ปฏิบัติงานตามแนวทางใหม่ ที่สอดคล้องกับนิสัยการทำงานที่ผู้บริหารอยากให้เป็น ให้ผลอะไรสักอย่างหนึ่งที่ดีกว่าผลที่ได้จากกระทำตามนิสัยเดิมๆ ต้องจัดสภาพแวดล้อมให้ทำซ้ำได้สะดวก จนกลายเป็นการกระทำตามนั้นโดยอัตโนมัติ ไม่ต้องคิดก่อนทำ คิดหลังทำ ไม่จำเป็นต้องสร้างแรงกดดันอะไรเพิ่มขึ้น แรงกดดันต่างๆ นั้นเป็นเพียงแค่อุปสรรคที่ทำให้ไม่สามารถทำตามนิสัยเดิมได้เพียงชั่วคราว หมดแรงกดดัน คือหมดอุปสรรค นิสัยเดิมกลับมาใหม่แน่ๆ ถ้าสภาพแวดล้อมใหม่ที่ผู้บริหารสร้างขึ้นนั้น ทำให้เขาได้สิ่งที่ดีกว่าจากนิสัยใหม่ เขาจะตัดสินใจเปลี่ยนนิสัยเอง ถ้าอยากให้มีนิสัยมาทำงานแต่เช้า จะตั้งกติกาอะไรขึ้นมาเพิ่มเติมมากแค่ไหน คนมาสายก็ยังมาสายอยู่ดี หลังจากมาเช้าได้ไม่กี่วัน ผู้บริหารเลิกกวดขันเมื่อใด ก็เลิกมาเช้าเมื่อนั้น แต่ถ้าสร้างสภาพแวดล้อมใหม่ที่เอื้อประโยชน์กับคนที่มาทำงานเช้า ใครมาเช้ามีอาหารเช้าให้ฟรี ใครมาเช้ามีรถส่งลูกจากที่ทำงานไปโรงเรียนให้ จะมีคนหลายคนที่ยอมเปลี่ยนนิสัยมาเป็นคนมาทำงานเช้า วันหน้ารถส่งไปโรงเรียนเลิกไป อาหารเช้าไม่มีให้กิน คนนั้นก็ยังมาเช้าต่อไปอยู่ดี เพราะมาเช้าจนเป็นนิสัยแล้ว ปฏิบัติจนไม่ได้ระลึกว่าที่ยอมมาเช้าในครั้งแรกนั้น เพราะบริการอาหารเช้าและรถส่งลูกไปโรงเรียน

อีกหนทางหนึ่งในการปรับเปลี่ยนนิสัยในการทำงานคือ ต้องให้คนนั้นไปทำงานอยู่ท่ามกลางคนที่มีนิสัยแบบที่ผู้บริหารอยากให้เป็น อยากเปลี่ยนนิสัยการทำงานให้เป็นคนที่มาทำงานแต่เช้า ต้องส่งคนนั้นไปอยู่ร่วมกับกลุ่มคนที่มาทำงานแต่เช้า คนเรามักไม่ชอบทำตัวแปลกแยกไปจากคนรอบตัว ทำตามคนรอบตัวเป็นประจำสักระยะหนึ่งก็เปลี่ยนกลายเป็นนิสัยไปเองโดยไม่ต้องมีแรงกดดันจากผู้บริหาร ความไม่อยากแตกต่างจากคนรอบตัว จะช่วยผลักดันให้ตัวเองเปลี่ยนนิสัยไปเอง

โรงเรียนในบ้านเราให้นักเรียนเข้าแถวทุกเช้า คุณครูของเราถือไม้เรียวคอยกำกับให้ทำตามระเบียบวินัยที่เข้มงวดสารพัดเรื่อง แต่ตามถนนหนทางนอกโรงเรียน เราได้เห็นนักเรียน เราได้เห็นคนที่เคยเป็นนักเรียน มีนิสัยที่ทำตามระเบียบวินัย ทำตามกติกามากน้อยแค่ไหน ถ้าการกดดัน การเข้มงวด สามารถเปลี่ยนนิสัยคนได้จริง คงไม่มีคนโกง คงไม่มีคนที่ทำอะไรตามใจฉันโดยไม่ใส่ใจคนอื่นให้เราเห็นเหมือนเช่นทุกวันนี้ เพราะเรามีโรงเรียนที่เข้มงวดกดดันเรื่องระเบียบวินัยมานานเกือบร้อยปีแล้ว