บทเรียนจาก "ช่องแคบฮอร์มุซ" เมื่อหลอดเลือดพลังงานของโลกถูกบีบ ผลกระทบจึงไม่ได้สะท้อนเพียงราคาน้ำมันที่ปรับตัวสูงขึ้นตามกลไกตลาดโลกเท่านั้น แต่ยังแฝงอยู่ในต้นทุนที่มองไม่เห็น
ท่ามกลางความตึงเครียดที่เพิ่มขึ้นในภูมิภาคตะวันออกกลางในช่วงสัปดาห์ที่ผ่านมา ภาพของเรือบรรทุกน้ำมันและก๊าซธรรมชาติที่ต้องชะลอการเดินทางบริเวณนอกช่องแคบฮอร์มุซไม่ได้เป็นเพียงเหตุการณ์ความวุ่นวายของการขนส่งทางทะเล หากแต่สะท้อนความเปราะบางของระบบเศรษฐกิจโลกที่ยังคงพึ่งพาเส้นทางพลังงานเพียงไม่กี่จุดอย่างมีนัยสำคัญ
ในเชิงยุทธศาสตร์ ช่องแคบฮอร์มุซเปรียบเสมือน “หลอดเลือดแดง” ของเศรษฐกิจโลก พื้นที่ทางน้ำที่จุดแคบที่สุดกว้างเพียงประมาณ 33 กิโลเมตร แต่กลับเป็นเส้นทางผ่านของน้ำมันดิบและของเหลวจากปิโตรเลียมมากกว่า 20 ล้านบาร์เรลต่อวัน หรือราวหนึ่งในห้าของการค้าน้ำมันทางทะเลของโลก พลังงานจากประเทศผู้ผลิตหลักในอ่าวเปอร์เซีย ไม่ว่าจะเป็นซาอุดีอาระเบีย อิรัก คูเวต สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ กาตาร์ และอิหร่าน ล้วนต้องผ่านเส้นทางนี้ก่อนกระจายสู่ตลาดโลก โดยเฉพาะตลาดเอเชียซึ่งเป็นปลายทางของพลังงานส่วนใหญ่
เมื่อเส้นทางยุทธศาสตร์เช่นนี้เผชิญความเสี่ยง ไม่ว่าจะจากการเผชิญหน้าทางทหารหรือภัยคุกคามด้านความปลอดภัยทางทะเล ผลกระทบจึงไม่ได้จำกัดอยู่เพียงราคาน้ำมันในตลาดโลก แต่ยังสั่นสะเทือนห่วงโซ่อุปทานของเศรษฐกิจโลกในวงกว้าง เพราะพลังงานยังคงเป็นปัจจัยพื้นฐานของการผลิต การขนส่ง และการดำเนินธุรกิจแทบทุกภาคส่วน
คำถามสำคัญคือ ในโลกที่โครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานพัฒนาไปมาก เหตุใดช่องแคบฮอร์มุซจึงยังคงเป็นจุดเปราะบางที่ทำให้เศรษฐกิจทั่วโลกตื่นตระหนกได้ทุกครั้งที่ความตึงเครียดปะทุขึ้น คำตอบอยู่ที่ความจริงง่ายๆ ว่า แม้โลกจะมีท่อส่งน้ำมันและเส้นทางสำรองอยู่บ้าง แต่โครงสร้างพื้นฐานเหล่านั้นยังไม่สามารถรองรับปริมาณพลังงานมหาศาลที่ต้องผ่านช่องแคบแห่งนี้ได้ทั้งหมด
ถึงแม้ว่าซาอุดีอาระเบียจะมีท่อส่งน้ำมัน East–West Pipeline ที่สามารถลำเลียงน้ำมันจากแหล่งผลิตไปยังชายฝั่งทะเลแดงโดยไม่ต้องผ่านช่องแคบฮอร์มุซ และสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ที่มีท่อ Habshan–Fujairah เชื่อมแหล่งผลิตกับชายฝั่งอ่าวโอมานโดยตรง แต่กำลังการลำเลียงของท่อเหล่านี้รวมกันก็ยังคงต่ำกว่าปริมาณน้ำมันที่ปกติจะต้องผ่านช่องแคบฮอร์มุซในแต่ละวันอย่างมีนัยสำคัญ ดังนั้น หากเส้นทางนี้หยุดชะงัก แม้เพียงช่วงเวลาสั้นๆ ตลาดพลังงานโลกก็สามารถเผชิญแรงกระแทกได้ทันที
ผลกระทบจึงไม่ได้สะท้อนเพียงราคาน้ำมันที่ปรับตัวสูงขึ้นตามกลไกตลาดโลกเท่านั้น แต่ยังแฝงอยู่ในต้นทุนที่มองไม่เห็น เช่น ค่าประกันภัยทางทะเลที่เพิ่มสูงขึ้น ค่าระวางเรือที่ปรับตัวขึ้นตามความเสี่ยงด้านความปลอดภัย และความไม่แน่นอนของกำหนดการขนส่ง ปัจจัยเหล่านี้ทำให้ต้นทุนการนำเข้าเพิ่มขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไป ก่อนจะส่งผ่านไปยังต้นทุนการผลิตและราคาสินค้าในระบบเศรษฐกิจ
สถานการณ์ความไม่สงบในตะวันออกกลางกำลังย้ำเตือนเราว่า โลกธุรกิจยุคเก่าที่เน้นความคุ้มค่าและต้นทุนต่ำเพียงอย่างเดียวอาจเดินทางมาถึงทางตัน ระบบการผลิตแบบ Just-in-Time ที่เราพึ่งพากันมาหลายทศวรรษกำลังเผชิญความท้าทายครั้งสำคัญในโลกที่การเมืองระหว่างประเทศสามารถเปลี่ยนเกมการค้าและตัดขาดเส้นทางขนส่งสินค้าสำคัญของโลกได้ภายในชั่วข้ามคืน
สำหรับภาคธุรกิจไทย บทเรียนสำคัญคือการปรับมุมมองจากการบริหารต้นทุนเพียงอย่างเดียว ไปสู่การบริหาร “ความยืดหยุ่น” หรือ resilience ขององค์กร การกระจายแหล่งจัดหาวัตถุดิบ การเพิ่มระดับสินค้าคงคลังในสินค้าที่มีความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์ และการวางแผนรับมือกับเหตุการณ์ชะงักงันของห่วงโซ่อุปทาน กำลังกลายเป็นองค์ประกอบสำคัญของการบริหารความเสี่ยงทางธุรกิจ ที่สำคัญยิ่งกว่านั้น ผู้นำองค์กรจำเป็นต้องนำปัจจัยด้านภูมิรัฐศาสตร์เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของการวางกลยุทธ์องค์กร ไม่ใช่มองเป็นเพียงข่าวต่างประเทศที่อยู่ไกลตัว แต่ในฐานะตัวแปรสำคัญที่สามารถส่งผลโดยตรงต่อรายได้ ต้นทุน และเสถียรภาพของธุรกิจ
ในโลกที่ความไม่แน่นอนกำลังกลายเป็นเรื่องปกติ ความสามารถในการเตรียมพร้อมรับมือกับความผันผวนอาจกลายเป็นสินทรัพย์ที่มีค่าที่สุดขององค์กร เพราะเมื่อหลอดเลือดพลังงานของเศรษฐกิจโลกสามารถถูกบีบคั้นได้ทุกเมื่อ ผู้ที่อยู่รอดได้ดีที่สุดอาจไม่ใช่ผู้ที่ทำกำไรสูงสุดในช่วงเวลาปกติ แต่คือผู้ที่พร้อมรับมือกับความผันผวนของโลกได้ดีที่สุด