เปิดกลไก ‘ฟอกสัญชาติ’ น้ำมันรัสเซีย ผ่าน ‘เกาะเล็กๆ ในอินโดฯ’

ท่ามกลางมาตรการคว่ำบาตรของชาติตะวันตกต่อรัสเซีย มีเกาะเล็ก ๆ ของอินโดนีเซียที่อยู่ห่างสิงคโปร์ไม่ถึง 40 กิโลเมตร กำลังทำหน้าที่เป็น “เครื่องซัก” ให้กับน้ำมันรัสเซีย

น้ำมันที่เดินทางออกจากท่าเรือรัสเซีย ไม่ได้ถูกส่งตรงถึงผู้ซื้อ แต่ถูกลำเลียงเข้าสู่ “คลังน้ำมันบนเกาะเกรตคาริมุน” (Great Karimun) ก่อนถูกเก็บ ผสม หรือถ่ายโอนกับเชื้อเพลิงชนิดอื่น จนสูญเสีย “ลายนิ้วมือ” ที่บ่งชี้แหล่งกำเนิดเดิม แล้วจึงถูกส่งออกอีกครั้งในฐานะ “ผลิตภัณฑ์จากอินโดนีเซีย” ทำให้สามารถไหลเข้าสู่ตลาดเอเชียได้ง่ายขึ้น แม้ต้นทางจะมาจากรัสเซียก็ตาม

ซูเปียนโต ชาวประมงวัย 45 ปี อาศัยอยู่กับภรรยาและลูกอีก 4 คน ในกระท่อมห้องเดียวริมชายฝั่ง โดยไม่มีไฟฟ้าจากระบบสาธารณะและไม่มีน้ำประปาใช้

“เดี๋ยวนี้มีเรือเข้ามามากกว่าเมื่อก่อน” เขากล่าว พร้อมมองไปยังเรือลำหนึ่งใกล้ท่าเรือ “ทั้งเช้า บ่าย เย็น และกลางคืน เรือบรรทุกน้ำมันแล่นเข้ามาไม่ขาดสาย”

จากการสืบสวนของสำนักข่าวบลูมเบิร์ก ซึ่งอ้างอิงเอกสารศุลกากรอินโดนีเซีย ข้อมูลการเดินเรือ บันทึกบริษัท และการสัมภาษณ์ผู้เกี่ยวข้อง พบว่า ตั้งแต่เดือนกรกฎาคม 2567 ถึงพฤษภาคม 2568 คลังน้ำมันแห่งนี้รับผลิตภัณฑ์น้ำมันจากท่าเรือรัสเซียมูลค่ารวมกว่า 1.6 พันล้านดอลลาร์ ทั้งที่ก่อนหน้านั้นแทบไม่มีการนำเข้าจากท่าเรือเหล่านี้เลย โดยในจำนวนนี้มีอย่างน้อย 3 ท่าเรือที่ถูกสหภาพยุโรปขึ้นบัญชีคว่ำบาตรแล้ว

- เกาะ Great Karimun (ภาพ: Bloomberg) -

‘เปลี่ยนสัญชาติ’ น้ำมัน ทำไมจึงได้ผล

สำหรับความลับของเรื่องนี้ อยู่ที่ “ธรรมชาติของน้ำมันสำเร็จรูป” ซึ่งต่างจากน้ำมันดิบที่ยังพอตรวจสอบแหล่งกำเนิดได้จากองค์ประกอบทางเคมีอย่างปริมาณกำมะถันและความหนาแน่น 

ขณะที่น้ำมันสำเร็จรูปอย่างดีเซล น้ำมันเตา หรือเบนซิน เมื่อผ่านการกลั่นแล้ว จะติดตามต้นกำเนิดได้ยากกว่ามาก ยิ่งเมื่อถูกสูบเข้าไปในถังเก็บขนาดใหญ่ หรือผสมกับเชื้อเพลิงจากแหล่งอื่น ก็แทบไม่สามารถพิสูจน์ได้ว่าน้ำมันแต่ละโมเลกุลมาจากประเทศใดกันแน่

นั่นทำให้เกาะคาริมุนกลายเป็น “จุดรีเซ็ตตัวตน” ของน้ำมันรัสเซีย ก่อนจะถูกส่งต่อพร้อมเอกสารใหม่ในฐานะสินค้าจากอินโดนีเซีย ผู้ซื้อจำนวนมากจึงอาศัยเอกสารการค้าเป็นหลัก โดยไม่จำเป็นต้องตรวจสอบย้อนกลับไปถึงต้นทาง หากเอกสารถูกต้องครบถ้วน

ใช้ ‘กองเรือเงา’ ขนส่ง ก่อนเปลี่ยนมือหลายทอด

น้ำมันจำนวนมากไม่ได้เดินทางด้วยเส้นทางปกติ แต่ใช้ Shadow Fleet หรือ “กองเรือเงา” ซึ่งเป็นเครือข่ายเรือบรรทุกน้ำมันที่มีโครงสร้างผู้ถือครองอันซับซ้อน และถูกใช้ขนส่งน้ำมันจากประเทศที่ถูกคว่ำบาตรอยู่บ่อยครั้ง

เรือบางลำเดินทางจากรัสเซีย ผ่านทะเลเมดิเตอร์เรเนียน แวะใกล้คลองสุเอซ ก่อนถ่ายน้ำมันกลางทะเลแบบ Ship-to-Ship Transfer เพื่อลดร่องรอยการเดินทาง แล้วจึงนำสินค้ามาส่งที่คาริมุน จากนั้นน้ำมันจะถูกส่งต่อผ่านบริษัทตัวกลางจำนวนมาก ซึ่งบางแห่งถูกจัดตั้งขึ้นใหม่ทันทีเมื่อบริษัทเดิมถูกขึ้นบัญชีคว่ำบาตร ทำให้เครือข่ายนี้เปลี่ยนชื่อ เปลี่ยนผู้รับ และเปลี่ยนเอกสารอยู่ตลอดเวลา

จากอินโดฯ สู่สิงคโปร์ ก่อนกระจายทั่วเอเชีย

หลังออกจากคาริมุน น้ำมันจำนวนมากถูกส่งไปยังคลังน้ำมันบน “เกาะจูรง” (Jurong Island) ของสิงคโปร์ ซึ่งเป็นศูนย์กลางค้าน้ำมันที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ก่อนกระจายต่อไปยังฟิลิปปินส์ ออสเตรเลีย และประเทศอื่น ๆ ในเอเชีย

เมื่อเข้าสู่ระบบซื้อขายขนาดใหญ่ที่มีเชื้อเพลิงหมุนเวียนมหาศาล การติดตามว่าน้ำมันแต่ละลอตมาจากที่ใดจึงแทบเป็นไปไม่ได้ ทำให้เส้นทางของน้ำมันรัสเซียค่อย ๆ กลืนหายไปในห่วงโซ่อุปทานโลก

บททดสอบของมาตรการคว่ำบาตร

แม้สหภาพยุโรปและสหราชอาณาจักรคว่ำบาตรบริษัทและเครือข่ายที่เกี่ยวข้องกับคาริมุน และรัสเซีย แต่รัฐบาลอินโดนีเซียยืนยันว่า ประเทศบังคับใช้ “เฉพาะมาตรการคว่ำบาตรที่ผ่านมติสหประชาชาติ” และไม่ได้บังคับใช้มาตรการคว่ำบาตรฝ่ายเดียวที่ประเทศอื่นกำหนดขึ้น รวมถึงจะปฏิบัติต่อนักลงทุนทุกประเทศอย่างเท่าเทียม หากดำเนินธุรกิจถูกต้องตามกฎหมายภายในประเทศ

เช่นเดียวกับอินโดนีเซีย สิงคโปร์ไม่ได้บังคับใช้มาตรการคว่ำบาตรฝ่ายเดียวของประเทศอื่น แต่ในฐานะศูนย์กลางการเงินและการค้าน้ำมันของโลก สิงคโปร์มักให้ความร่วมมือกับหน่วยงานบังคับใช้กฎหมาย เพื่อป้องกันการเคลื่อนย้ายสินค้าที่ผิดกฎหมาย

โฆษกกระทรวงการค้าและอุตสาหกรรมของสิงคโปร์กล่าวว่า “การทำธุรกิจกับหน่วยงานของรัสเซีย รวมถึงการนำเข้าน้ำมันจากรัสเซีย ‘ไม่ได้เป็นสิ่งต้องห้าม’ เว้นแต่จะเกี่ยวข้องกับผลิตภัณฑ์หรือธุรกรรมทางการเงินที่อยู่ภายใต้มาตรการคว่ำบาตรของสิงคโปร์”

พร้อมย้ำว่า สิงคโปร์นำเข้าน้ำมันจากผู้จัดหาหลากหลายประเทศ ไม่ได้พึ่งพาแหล่งใดแหล่งหนึ่งเพียงอย่างเดียว

ทั้งนี้ รายงานชี้ว่า สงครามในตะวันออกกลางและความไม่แน่นอนบริเวณช่องแคบฮอร์มุซ ทำให้หลายประเทศในเอเชียหันมามองหา “แหล่งเชื้อเพลิงราคาถูก” มากขึ้น ส่งผลให้บทบาทของคาริมุนยิ่งโดดเด่น

อินโดนีเซียยังตกลง “นำเข้าน้ำมันดิบจากรัสเซีย” สูงสุด 150 ล้านบาร์เรลในปีนี้ พร้อมมีแผนขยายโครงสร้างพื้นฐานด้านคลังน้ำมันบนเกาะเพิ่มเติม สะท้อนว่าความร่วมมือด้านพลังงานระหว่างจาการ์ตาและมอสโกกำลังแน่นแฟ้นขึ้น แม้แรงกดดันจากชาติตะวันตกจะยังคงมีอยู่ก็ตาม

ท้ายที่สุด เรื่องราวของเกาะเล็ก ๆ แห่งนี้ไม่ได้สะท้อนเพียงเส้นทางการค้าน้ำมันของรัสเซียเท่านั้น แต่ยังชี้ให้เห็นว่า ในโลกที่มาตรการคว่ำบาตรและภูมิรัฐศาสตร์เข้มข้นขึ้น เครือข่ายการค้าพลังงานยังสามารถปรับตัวและหา “ช่องทางใหม่” ได้เสมอ โดยเฉพาะเมื่อประเทศผู้นำเข้าในเอเชียยังต้องการ “พลังงานราคาถูก” เพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจของตนเอง

อ้างอิง: bloomberg, reuters, oil