ไพ่ใหม่ของจีน: ปุ๋ยและถั่วเหลืองในเกมอำนาจยุคสงครามอิหร่าน

เวลาพูดถึงอำนาจของ จีน บนเวทีโลก คนส่วนใหญ่มักนึกถึงแร่หายาก เทคโนโลยี หรือกำลังการผลิตขนาดมหาศาล แต่ สงครามอิหร่าน กำลังทำให้ภาพนั้นไม่พออีกต่อไป เพราะสิ่งที่กำลังโผล่ขึ้นมาเป็น “ไพ่ใบใหม่” คืออำนาจเหนือภาคเกษตร โดยเฉพาะ “ปุ๋ยและถั่วเหลือง” ซึ่งกลายเป็นโอกาสของจีนท่ามกลางวิกฤติ จากความปั่นป่วนใน ช่องแคบฮอร์มุซ 

ต้องชี้ให้ชัดก่อนว่า ฮอร์มุซไม่ใช่เป็นแค่เส้นทางลำเลียงน้ำมัน แต่เป็นเส้นทางสำคัญของการส่งออกปุ๋ยและวัตถุดิบที่ใช้ผลิตปุ๋ย เมื่อการขนส่งสะดุด ต้นทุนก๊าซและสารตั้งต้นพุ่งขึ้นตามทันที และสิ่งที่ตามมาไม่ใช่แค่ราคาพลังงาน แต่คือ “ต้นทุนการปลูกพืช” ทั่วโลก

แรงกระแทกนี้ไม่ได้ตกใส่ทุกคนเท่ากัน พืชที่ต้องพึ่งปุ๋ยหนักอย่างข้าวโพดหรือข้าวสาลีเริ่มแบกรับต้นทุนไม่ไหว ขณะที่พืชอย่าง ถั่วเหลือง ซึ่งใช้ปุ๋ยน้อยกว่า กลับดูคุ้มค่าขึ้นโดยอัตโนมัติ การตัดสินใจของเกษตรกรจึงค่อยๆ เปลี่ยนไป และสิ่งที่ดูเหมือนเป็นเรื่องในไร่นา กำลังไหลไปเชื่อมกับเกมการเมืองระหว่างประเทศอย่างเงียบๆ

ในจังหวะนี้ จีน ไม่ได้ยืนดูเฉยๆ แม้จะเจอแรงกดดันด้านต้นทุนเหมือนกัน แต่สิ่งที่ต่างคือ จีนมีเครื่องมือมากพอจะ “จัดเกม” ได้ระดับหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นการกันวัตถุดิบไว้ใช้ในประเทศ หรือการคุมจังหวะการส่งออกบางส่วน อย่างไรก็ตาม ภาพของจีนไม่ได้มีแค่ด้านของผู้ควบคุมเกมเท่านั้น 

ข้อมูลล่าสุดสะท้อนอีกด้านหนึ่งที่สำคัญไม่แพ้กัน นั่นคือในช่วงที่วิกฤติทวีความรุนแรง จีนกลับ “นำเข้าเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ” ขณะที่การส่งออกเริ่มชะลอลง

ในเดือนมีนาคม 2569 ที่ผ่านมา การส่งออกของ จีน เติบโตเพียง 2.5% ต่ำกว่าที่ตลาดคาดไว้ ขณะที่การนำเข้าพุ่งขึ้นถึง 27.8% ซึ่งเป็นระดับสูงสุดในรอบหลายปี สะท้อนว่าต้นทุนพลังงานและสินค้าโภคภัณฑ์ที่เพิ่มขึ้นกำลังไหลย้อนกลับมากดดันเศรษฐกิจภายใน

หากมองลึกลงไปในรายละเอียด จะเห็นภาพชัดยิ่งขึ้น มูลค่าการนำเข้าปุ๋ยของจีนเพิ่มขึ้นเกือบ 59% แม้ปริมาณจะเพิ่มขึ้นเพียงราว 27% ซึ่งหมายความว่าราคาสินค้าเป็นตัวผลักหลัก ไม่ใช่ความต้องการที่เพิ่มขึ้นอย่างแท้จริง ภาพนี้จึงสะท้อนความจริงอีกด้านว่า แม้จีนจะมีอำนาจในการคุมอุปทานบางส่วน แต่ก็ไม่สามารถหลีกเลี่ยงแรงกดดันจากตลาดโลกได้

ในขณะเดียวกัน แม้จะมีรายงานเรื่องการจำกัดการส่งออกปุ๋ย แต่ทางการจีนก็ยังย้ำว่าการส่งออกยังคงดำเนินต่อไป โดยเฉพาะการร่วมมือกัยอาเซียน ซึ่งว่าตามตรง ในทางปฏิบัติ จีน จะดูถึงเงื่อนไขที่ไม่กระทบต่อเสถียรภาพภายในประเทศ ซึ่งสอดคล้องกับแนวทางที่จีนให้ความสำคัญกับ “ความมั่นคงภายใน” เป็นลำดับแรก

ประเด็นที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือ อำนาจของจีนในรอบนี้ไม่ได้หยุดอยู่แค่ ปุ๋ย ในฐานะต้นทุนการผลิต แต่โยงไปถึง ถั่วเหลือง ซึ่งเป็นสินค้าที่จีนมีบทบาทเป็นผู้ซื้อรายใหญ่ของโลก โดยเฉพาะสำหรับสหรัฐอเมริกา

เมื่อปุ๋ยแพงขึ้น ซึ่งความเป็นจริง แพงขึ้นตั้งแต่วิกฤติยูเครน-รัสเซียด้วยซ้ำ เกษตรกรอเมริกันจำนวนมากไม่มีทางเลือกนอกจากต้องปรับแผนการปลูก พืชที่ใช้ปุ๋ยมากเริ่มไม่คุ้ม ขณะที่ถั่วเหลืองกลายเป็นทางเลือกที่สมเหตุสมผลกว่าในเชิงต้นทุน แต่ยิ่งปลูกถั่วเหลืองมากเท่าไร ก็ยิ่งหนี ตลาดจีน ไม่พ้นมากขึ้นเท่านั้น

ภาพที่เกิดขึ้นจึงค่อนข้างชัดเจน จีน เริ่มมีอิทธิพลทั้งสองด้านในเวลาเดียวกัน ด้านหนึ่งคือ “ต้นทุน” ผ่าน ปุ๋ย อีกด้านคือ “รายได้” ผ่านการเป็นตลาดปลายทางของ ถั่วเหลือง โลกอาจเคยพูดถึงอำนาจของจีนในภาคอุตสาหกรรม แต่สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นคือการขยายอำนาจนั้นมาสู่ภาคเกษตรอย่างเต็มตัว

ที่สำคัญจีนไม่จำเป็นต้องแสดงท่าทีแข็งกร้าวเพื่อใช้ไพ่เหล่านี้ อำนาจจริงอยู่ที่การเลือกว่าจะปล่อยของเมื่อไร จะผ่อนคลายให้ใคร หรือจะคุมเข้มแค่ไหน ในภาวะที่ของขาด แค่มีของอยู่ในมือก็สร้างอำนาจต่อรองได้แล้ว โดยไม่ต้องประกาศว่าใช้มันเป็นอาวุธ

ในแง่นี้ ปุ๋ยและถั่วเหลือง กำลังทำหน้าที่คล้ายแร่หายากในอดีต แต่มีความต่างตรงที่มันกระทบเศรษฐกิจในระดับพื้นฐานกว่า ตั้งแต่ต้นทุนของเกษตรกรไปจนถึงราคาสินค้าอาหารของผู้บริโภค การเปลี่ยนแปลงเล็กน้อยในอุปทานสามารถสะเทือนไปถึงการเมืองภายในของหลายประเทศได้โดยตรง

แน่นอนว่า จีน เองก็ไม่ได้อยู่ในตำแหน่งที่ได้เปรียบแบบไร้ความเสี่ยง ต้นทุนพลังงานที่สูงขึ้นยังคงกดดันเศรษฐกิจภายใน และการคุมส่งออกมากเกินไปก็อาจกระทบความสัมพันธ์กับคู่ค้าในระยะยาว สิ่งที่ปักกิ่งกำลังทำจึงไม่ใช่การใช้ทรัพยากรเป็นอาวุธแบบเปิดหน้า แต่เป็นการประคองสถานการณ์ในประเทศ พร้อมกับเก็บอำนาจต่อรองไว้ใช้ในจังหวะที่เหมาะสม

เมื่อมองภาพรวม วิกฤติจากสงครามอิหร่าน จึงไม่ได้แค่ทำให้ราคาปุ๋ยหรือสินค้าเกษตรผันผวน แต่มันกำลังเปลี่ยนสมการอำนาจของโลกอย่างเงียบๆ จากเดิมที่เน้นอุตสาหกรรมและเทคโนโลยี กำลังขยับไปสู่โลกที่ “อาหารและต้นทุนของอาหาร” กลายเป็นทรัพยากรเชิงยุทธศาสตร์เต็มรูปแบบ

และในเกมใหม่นี้ จีนกำลังถือไพ่สำคัญอยู่ในมือ ทั้งในแง่ว่าประเทศอื่นจะปลูกอะไรได้คุ้มค่าแค่ไหน และในแง่ว่าผลผลิตเหล่านั้นจะมีตลาดรองรับหรือไม่ นี่คืออำนาจที่ไม่หวือหวา แต่ลึกพอจะกำหนดทิศทางของ เศรษฐกิจโลก ในระยะยาว

หันมามองไทย ท่ามกลางวิกฤติอิหร่าน-ตะวันออกกลางตอนนี้ หากพูดถึงทางออกระยะยาว สิ่งที่ไทยควรทำไม่ใช่แค่การประคองต้นทุน แต่คือการ “เพิ่มมูลค่า” ในภาคส่วนที่เราแข่งขันได้จริง โดยเฉพาะภาคเกษตรและอาหาร

ประเทศไทยมีจุดแข็งด้านนี้อย่างชัดเจน แต่ที่ผ่านมาเรายังติดอยู่กับการส่งออกสินค้าปฐมภูมิเป็นหลัก ทั้งที่ศักยภาพของเราไปได้ไกลกว่านั้นมาก ไม่ว่าจะเป็นการแปรรูปขั้นสูง การสร้างแบรนด์ระดับพรีเมียม หรือการยกระดับมาตรฐานให้แข่งขันใน ตลาดโลก ได้เต็มตัว มูลค่าเพิ่มจำนวนมหาศาลที่ควรอยู่ในประเทศ จึงไหลออกไปอยู่กับประเทศปลายทางมาโดยตลอด และนี่ไม่ควรเป็นเรื่องที่เรายอมรับได้อีกต่อไป

แต่ท่ามกลางการพูดถึง “มูลค่าเพิ่ม” ยังมีอีกเรื่องหนึ่งที่สำคัญไม่แพ้กัน และมักถูกมองข้าม นั่นคือ “ปุ๋ย” เพราะต่อให้เราพัฒนาไปไกลแค่ไหน หากต้นทุนพื้นฐานยังควบคุมไม่ได้ มูลค่าเพิ่มที่พูดถึงก็อาจไม่เกิดขึ้นจริง

เมื่อราคาปุ๋ยขยับ ต้นทุนของภาคเกษตรทั้งระบบจะขยับตามทันที และสุดท้ายจะสะท้อนกลับไปที่รายได้ของเกษตรกร รวมถึงราคาสินค้าอาหารของคนทั้งประเทศ

ปัญหาคือ ประเทศไทยใช้ปุ๋ยเคมีปีละประมาณ 5–6 ล้านตัน แต่แทบไม่สามารถผลิตเองได้ ต้องพึ่งพาการนำเข้าเป็นหลัก โดยเฉพาะปุ๋ยยูเรียซึ่งเป็นตัวหลักของระบบ และมีสัดส่วนจำนวนมากที่เชื่อมโยงกับตะวันออกกลาง

ในภาวะที่เส้นทางขนส่งมีความไม่แน่นอน ความเสี่ยงจึงไม่ได้อยู่แค่ “ราคา” แต่คือ “ความต่อเนื่องของอุปทาน” แม้ภาครัฐจะยืนยันว่าปริมาณปุ๋ยยังเพียงพอ และมีการลงพื้นที่ตรวจคลังสินค้าของเอกชน แต่ข้อเท็จจริงที่ต้องยอมรับคือ สต๊อกเหล่านั้นไม่ได้อยู่ในมือรัฐ รัฐสามารถตรวจได้ ขอความร่วมมือได้ แต่ยังไม่สามารถควบคุมจังหวะของตลาดได้จริง

เมื่อเทียบกับจีน ภาพนี้ยิ่งชัดขึ้น จีน สามารถปล่อย ปุ๋ย จากคลังสำรองของรัฐเข้าสู่ตลาดได้ทันทีเมื่อราคาเริ่มขยับ ขณะที่ไทยยังต้องพึ่งกลไกตลาดและความร่วมมือจากเอกชนเป็นหลัก นี่คือความต่างระหว่าง “ประเทศที่มีเครื่องมือ” กับ “ประเทศที่ต้องประคองสถานการณ์”

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่แค่ว่า ปุ๋ยพอหรือไม่ แต่คือ รัฐมีเครื่องมือเพียงพอในการจัดการความเสี่ยงหรือไม่

ในระยะยาว ประเทศไทยจำเป็นต้องสร้างกลไกสำรองปุ๋ยเชิงยุทธศาสตร์ที่ใช้งานได้จริง ไม่ใช่ในรูปแบบที่รัฐต้องเข้าไปถือสต๊อกเองทั้งหมด ซึ่งมีต้นทุนสูงและเสี่ยงไม่มีประสิทธิภาพ

แต่ควรเป็นระบบที่กำหนดให้ผู้ประกอบการต้องมีสต๊อกขั้นต่ำในระบบ ขณะที่รัฐสามารถเข้าถึงข้อมูลปริมาณปุ๋ยได้แบบเรียลไทม์ และมีเครื่องมือเพียงพอในการดึงอุปทานออกสู่ตลาดในช่วงวิกฤติ ควบคู่ไปกับการลงทุนในเทคโนโลยีการผลิตและทางเลือกด้านปัจจัยการเกษตรภายในประเทศ เพื่อลดการพึ่งพาภายนอกในระยะยาว เพราะในโลกที่ปุ๋ยกลายเป็นทรัพยากรเชิงยุทธศาสตร์ การไม่มีเครื่องมือจัดการ อาจมีต้นทุนสูงกว่าที่คิดมาก

เขียนโดย ดร. ภากร กัทชลี อาจารย์ประจำภาควิชาการตลาด คณะบริหารธุรกิจ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และเจ้าของเพจอ้ายจง ผู้เชี่ยวชาญจีน