‘น้ำจืด’ จุดตายสงครามอิหร่าน อาหรับ-อิสราเอล พึ่งพา 80%

ในไฟสงครามที่ต่างฝ่ายต่างยกระดับความตึงเครียดสูงขึ้นเรื่อย ๆ เกิดการโจมตีแหล่งพลังงานซึ่งกันและกันขึ้น ทำให้โลกจับตา “น้ำมัน” และ “แก๊ส” เป็นหลัก

แต่ในสายตาของหน่วยข่าวกรองสหรัฐ (CIA) กลับมี “ทรัพยากรยุทธศาสตร์” อีกชนิดหนึ่งที่อาจสำคัญยิ่งกว่า นั่นคือ “น้ำดื่ม”

ในภูมิภาคที่มั่งคั่งด้วยพลังงานมหาศาล แต่แห้งแล้งอย่างสุดขั้ว “น้ำ” จึงไม่ใช่เพียงทรัพยากรพื้นฐานของชีวิต หากแต่เป็น “จุดอ่อนเชิงโครงสร้าง” ที่อาจพลิกผลสงครามได้ 

ยิ่งไม่นานมานี้ สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ (UAE) เปิดฉากถล่มโรงกลั่นน้ำจืดอิหร่าน ตอบโต้ที่สนามบินดูไบถูกบึ้ม ขณะที่อิหร่านใช้โดรนโจมตีโรงงานผลิตน้ำจืดของบาร์เรน ซึ่ง “การตอบโต้กันไปมา” ในขณะนี้ กำลังมุ่งเป้าหมายแหล่งพลังงานและฐานทัพเป็นหลัก แต่หากความรุนแรงลุกลามจน “โรงผลิตน้ำจืด” กลายเป็นเป้าหมายหลักเมื่อใด

สิ่งที่เกิดขึ้นจะไม่ใช่เพียงความเสียหายทางเศรษฐกิจ แต่คือ “หายนะระดับอารยธรรม” ที่รุนแรงยิ่งกว่าการสูญเสียแหล่งพลังงานเสียอีก

เพราะขาดน้ำมัน โลกอาจชะงัก แต่หากขาดน้ำจืด เมืองทั้งเมืองจะหยุดหายใจ

อ่าวเปอร์เซีย: มั่งคั่งพลังงาน แต่ ‘ขาดแคลนน้ำ’

แม้ว่าประเทศในอ่าวเปอร์เซีย จะถูกมองว่าเป็น “เศรษฐีน้ำมัน” แต่ในอีกมิติหนึ่ง พวกเขากลับเผชิญความจริงที่ตรงกันข้ามอย่างสิ้นเชิง นั่นคือ “ความขาดแคลนน้ำจืดอย่างรุนแรง”

ภูมิประเทศส่วนใหญ่ของภูมิภาคนี้เป็นทะเลทราย ฝนตกน้อยมาก แหล่งน้ำตามธรรมชาติทั้งแม่น้ำและทะเลสาบแทบไม่มี หรือแม้มี ก็ไม่เพียงพอต่อการรองรับประชากรและเศรษฐกิจขนาดใหญ่ในระดับปัจจุบัน 

ขณะที่น้ำใต้ดินซึ่งเคยเป็นแหล่งสำรองสำคัญ ก็ถูกสูบใช้มาอย่างต่อเนื่องจนเริ่มเสื่อมโทรมและไม่สามารถฟื้นตัวได้ทัน

กล่าวอีกนัยหนึ่ง ประเทศเหล่านี้ “ไม่มีทางเลือกตามธรรมชาติ” นอกจากต้อง “สร้างน้ำขึ้นมาเอง”

ทางออกที่พวกเขาเลือกตั้งแต่ทศวรรษ 1970 คือ “โรงกลั่นน้ำทะเล” (Desalination Plants) เทคโนโลยีที่เปลี่ยนน้ำทะเลให้กลายเป็นน้ำดื่ม 

ปัจจุบันมีโรงกลั่นน้ำเกือบ 450 แห่งทั่วภูมิภาค และกลายเป็นเส้นเลือดหลักที่หล่อเลี้ยงชีวิตผู้คนกว่า 100 ล้านคน

ตัวเลขต่อไปนี้สะท้อนความเปราะบางอย่างชัดเจน:

คูเวต พึ่งพาน้ำจากการกลั่นทะเล ~90%

โอมาน ~86%

ซาอุดีอาระเบีย ~70%

สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ ~42%

ขณะเดียวกัน ในเมืองใหญ่อย่าง ดูไบ (UAE) เมืองที่สร้างภาพลักษณ์โลกอนาคตกลางทะเลทราย

ริยาด (ซาอุดีอาระเบีย) เมืองหลวงกลางแผ่นดินที่แทบไม่มีแหล่งน้ำธรรมชาติ

โดฮา (กาตาร์) ศูนย์กลางพลังงานและการเงิน

เมืองเหล่านี้ไม่เพียงใช้ระบบกลั่นน้ำเพื่อการบริโภค แต่ยังรวมถึงภาคอุตสาหกรรม การผลิตอาหาร การท่องเที่ยว ไปจนถึงโครงสร้างพื้นฐานยุคใหม่อย่างดาต้าเซ็นเตอร์ 

ส่วน “อิหร่าน” พึ่งพาการกลั่นน้ำทะเลน้อยกว่า เนื่องจากยังคงใช้น้ำจากแม่น้ำ อ่างเก็บน้ำ และน้ำใต้ดิน “เป็นหลัก” แต่น้ำกลั่นจากทะเล ก็ยังเป็น “เส้นเลือดสำคัญ” สำหรับประชากรอิหร่านในแถบชายฝั่งและเกาะต่างๆ ตามข้อมูลจากสถาบันความสัมพันธ์ระหว่างประเทศฝรั่งเศส (French Institute of International Relations)

ขณะที่ “อิสราเอล” ปัจจุบันน้ำดื่มและน้ำใช้ในครัวเรือนของอิสราเอล “กว่า 80%” มาจากโรงงานผลิตน้ำจืดขนาดใหญ่ 5-6 แห่งเลียบชายฝั่งเมดิเตอร์เรเนียน ตามข้อมูลจากองค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD)

- โรงผลิตน้ำจืดจากน้ำทะเลที่ใหญ่ที่สุดในโลก ตั้งอยู่ที่เมืองฮาเดรา อิสราเอล (ภาพ: shutterstock) -

หากแหล่งน้ำเหล่านี้ถูกโจมตี จะเกิด “วิกฤติความมั่นคงขั้นสูงสุด” ทันที โดยผลกระทบจะรุนแรงและรวดเร็วกว่าการโจมตีโรงไฟฟ้าหรือคลังน้ำมัน

ต้นทุนที่ซ่อนอยู่ พลังงานคืออีกด้านของน้ำ

แม้โรงกลั่นน้ำทะเลจะช่วย “สร้างน้ำ” ได้ แต่ต้องแลกมาด้วยต้นทุนที่สูงและซับซ้อน เพราะต้องใช้พลังงานมหาศาลในการต้มน้ำหรือสร้างแรงดันสูง รวมถึงกรองเกลือและแร่ธาตุออก
นั่นทำให้ “น้ำ” ในอ่าวเปอร์เซีย ผูกติดกับ “พลังงาน” อย่างแยกไม่ออก

กล่าวอีกอย่างคือ ยิ่งผลิตน้ำมาก ยิ่งต้องใช้พลังงานมาก ก็ยิ่งต้องพึ่งพาน้ำมันและก๊าซ จึงเกิด “วงจรพึ่งพากันและกัน” 

พลังงานสร้างน้ำ แต่น้ำก็จำเป็นต่อเศรษฐกิจที่ผลิตพลังงาน หากด้านใดด้านหนึ่งถูกกระทบ อีกด้านจะสั่นคลอนทันที

‘น้ำ’ เส้นแดงที่ห้ามข้ามในสงคราม

CIA เคยประเมินตั้งแต่ทศวรรษ 1980 ว่า “น้ำอาจสำคัญกว่าน้ำมันต่อความอยู่รอดของรัฐ” โดยกว่า 40 ปีผ่านไป ข้อเท็จจริงนี้แทบไม่เปลี่ยน

แม้เทคโนโลยีกลั่นน้ำทะเลจะมีประสิทธิภาพและต้นทุนต่ำลง แต่ “ความเสี่ยง” ก็ยังอยู่ อย่างโรงผลิตน้ำจืดที่ต้องใช้พลังงานมหาศาล มักตั้งอยู่ใกล้ชายฝั่งและโรงไฟฟ้า ทำให้โครงสร้างพื้นฐานมีความเปราะบางสูง 

นั่นหมายความว่า หากถูกโจมตี ผลกระทบจะ “ทันทีและเป็นวงกว้าง”

ตามกฎหมายมนุษยธรรมระหว่างประเทศ “โรงกลั่นน้ำทะเล” เป็นโครงสร้างพื้นฐานพลเรือนที่ได้รับการคุ้มครองตามอนุสัญญาเจนีวา ห้ามถูกโจมตีเด็ดขาด เหตุผลเพราะการโจมตีแหล่งน้ำไม่ได้กระทบเพียงทหาร แต่หมายถึงกระทบ “ชีวิตผู้บริสุทธิ์จำนวนมาก” โดยตรง

ยิ่งไปกว่านั้น โรงกลั่นน้ำมักตั้งคู่กับโรงไฟฟ้า ทำให้ “การโจมตีพลังงาน” อาจกระทบ “น้ำ” ไปพร้อมกัน

หากระบบน้ำล่ม ทั้งเมืองต้องอพยพ

จาเวียร์ บลาส ผู้เชี่ยวชาญด้านพลังงานและยังเป็นผู้เขียนร่วมในหนังสือ “The World for Sale: Money, Power and the Traders Who Barter the Earth’s Resources” เล่าว่า กรณีที่น่ากังวลที่สุดคือ “โรงกลั่นน้ำ Jubail” ของซาอุดีอาระเบีย ซึ่งส่งน้ำกว่า 90% ให้กรุงริยาด ผ่านท่อยาว 500 กิโลเมตร

ในบันทึกจากสถานทูตสหรัฐในซาอุฯ เมื่อปี 2008 ซึ่งถูกเปิดเผยโดย WikiLeaks ระบุว่า “หากระบบนี้ถูกทำลาย ริยาดอาจต้องอพยพประชาชนภายใน 1 สัปดาห์”

ทั้งนี้ แม้ประเทศอ่าวจะมีคลังสำรองน้ำ แต่ส่วนใหญ่รองรับได้เพียง “ไม่กี่วัน” โดยหากโรงกลั่นน้ำถูกโจมตีต่อเนื่อง อาจต้องจำกัดการใช้น้ำ แจกน้ำบรรจุขวด หรือแม้แต่ “อพยพประชาชน” และที่สำคัญ คือ การสร้างโรงกลั่นน้ำใหม่ “ใช้เวลาหลายปี”

บทเรียนจากอดีต: สิ่งที่คิดว่าเป็นไปไม่ได้ เคยเกิดแล้ว

ปี 1991 อิรักภายใต้ซัดดัม ฮุสเซน เคย “ปล่อยน้ำมันดิบลงอ่าวเปอร์เซีย” เพื่อขัดขวางการยกพลขึ้นบกของสหรัฐและสร้างมลพิษในทะเล เพื่อทำลายระบบน้ำของซาอุฯ

นั่นคือการใช้ “สิ่งแวดล้อม” เป็นอาวุธ และในวันนี้ โลกกำลังเผชิญความเสี่ยงแบบเดียวกันอีกครั้ง

ในโลกที่เคยเชื่อว่า “น้ำมันคือทุกอย่าง” สงครามครั้งนี้กำลังเผยอีกความจริงหนึ่ง น้ำมันอาจสำคัญ แต่ “น้ำ” คือสิ่งที่ทดแทนไม่ได้

หากโครงสร้างน้ำถูกทำลาย สิ่งที่พังลงไม่ใช่แค่ระบบสาธารณูปโภค แต่คือ “ความสามารถของรัฐในการดำรงอยู่” และในสงครามที่เดิมพันคือ “การอยู่รอด” อาวุธที่อันตรายและน่ากลัวที่สุด อาจไม่ใช่ขีปนาวุธ แต่คือ “การตัดน้ำ”

อ้างอิง: aljazeera, bloomberg, bloomberg(2), timesofisrael, oecd