เมื่อพูดถึงภาษาต่างประเทศไม่ว่าจะเป็นภาษาใดยิ่งพูดได้ก็ยิ่งมีประโยชน์ เท่ากับว่ามีเครื่องมือสื่อสารในวงกว้างขึ้น ยิ่งภาษานั้นมีคนพูดในหลายประเทศประโยชน์ย่อมหลากหลายขึ้นในทุกมิติ ซึ่งภาษาโปรตุเกสเป็นหนึ่งในภาษาที่มีคนพูดระดับท็อปเทนของโลก
กลุ่มประเทศพูดภาษาโปรตุเกส (Comunidade dos Países de Língua Portuguesa: CPLP) องค์กรระหว่างรัฐบาลที่เป็นพันธมิตรอย่างเป็นทางการ กับองค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก) มาตั้งแต่ปี 2543 กำหนดให้วันที่ 5 พ.ค. เป็นวันภาษาโปรตุเกสโลกในปี 2552 ในวาระสำคัญนี้ กรุงเทพธุรกิจ คุยกับเอกอัครราชทูตสามประเทศที่พูดภาษาโปรตุเกสถึงความสำคัญและประโยชน์ของการพูดภาษานี้
จูเวา บือร์นาร์ดู ดือ โอลีเวย์รา มาร์ตินช์ ไวน์ชไตน์ เอกอัครราชทูตสาธารณรัฐโปรตุเกสประจำประเทศไทย
ภาษาโปรตุเกสมีคนพูดเป็นภาษาแม่มากกว่า 292 ล้านคน เป็นหนึ่งในสิบภาษาที่ได้รับความนิยมทั่วโลก และเป็นภาษาโรมานซ์ (กลุ่มภาษาที่สืบทอดจากภาษาละติน) ที่มีคนพูดมากที่สุดเป็นอันดับสองรองจากภาษาสเปน ภายใน 2-3 ทศวรรษข้างหน้าประเมินว่าจะมีคนพูดภาษาโปรตุเกสเพิ่มขึ้นอีกกว่า 5 แสนคน
ไม่เพียงเท่านั้น โปรตุเกสยังพูดกันทั่วเอเชีย แม้แตกต่างหลากหลายออกไปแต่เป็นสิ่งที่ชาวโปรตุเกสภาคภูมิใจมาก ทุกวันนี้ในอินเดียโดยเฉพาะในกัว ดามัน และดีอู ในศรีลังกา และแม้แต่ในญี่ปุ่นยังมีชุมชนที่พูดโปรตุเกสในครอบครัว
ในมาเก๊า ภาษาโปรตุเกสยังมีคนพูดเป็นจำนวนมาก โรงเรียนสอนภาษาโปรตุเกสได้รับการตอบรับเป็นอย่างดี ยิ่งไปกว่านั้นในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ยังหาคนพูดภาษาโปรตุเกสที่เรียกว่าครีโอลโปรตุเกสได้ไม่ยากในมาเลเซีย โดยเฉพาะในมะละกา รวมถึงในสิงคโปร์ ส่วนในติมอร์เลสเต โปรตุเกสเป็นภาษาราชการ ด้วยเหตุผลเหล่านี้โครงการเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษาของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จึงบรรจุภาษาโปรตุเกสไว้ในหลักสูตร
“ผมเชื่อว่าคนไทย ตระหนักดีถึงคุณค่าทางวัฒนธรรม และเศรษฐกิจของภาษาโปรตุเกส และประเทศที่พูดภาษาโปรตุเกส ตัวอย่างเช่น บริษัทไทยจำนวนหนึ่งเข้าไปลงทุนธุรกิจบริการ ก่อสร้าง เกษตร และน้ำมันทั้งในโปรตุเกส และโมซัมบิก คนงานไทยหลายคนย้ายไปประเทศเหล่านี้ เริ่มต้นเรียนภาษาซึ่งแน่นอนว่ามีข้อได้เปรียบอย่างมาก”
ทูตโปรตุเกส กล่าวด้วยว่า ถึงวันนี้ภาษาโปรตุเกสไม่ได้เป็นของประเทศโปรตุเกส “ แต่เป็นภาษาของพวกเรา” แม้เป็นภาษาที่คนพูดมากเป็นอันดับเก้าของโลก ก็น่าสังเกตว่า ในจำนวนนี้มีเพียง 5% เท่านั้นที่อาศัยอยู่ในโปรตุเกส ทุกวันนี้ภาษาโปรตุเกสพูดกันมากที่สุดในบราซิล ตามด้วยแอฟริกา แท้จริงแล้วโปรตุเกสเป็นภาษาพหุศูนย์กลางที่มีความหลากหลายพอๆ กับคนพูดและวัฒนธรรมของพวกเขา
โปรตุเกสเป็นภาษาราชการในเก้าประเทศใช้สื่อสารร่วมกับภาษาท้องถิ่นและภาษาครีโอลอื่นๆ ทำให้รุ่มรวยและน่าสนใจมากขึ้น ดังนั้นการเรียนภาษาโปรตุเกสจึงเป็นการเรียนรู้ภาษาของประเทศกลุ่มใหญ่ตั้งอยู่ในหลายทวีป เป็นภาษาที่มีประโยชน์มหาศาล จากความหลากหลายทางวัฒนธรรม มีชีวิต และเติบโตอย่างบูรณาการซึมซับ และหลอมรวมค่านิยมจากผู้พูดเข้าไว้ด้วยกัน
โจเซ่ บอร์เจส โดส ซัสโตส จูเนียร์ เอกอัครราชทูตบราซิลประจำประเทศไทย
ภาษาโปรตุเกสเป็นภาษาเดียวที่พูดกันในบราซิล เดิมทีผู้อพยพเข้ามาบราซิลต่างพูดภาษาของตนเองต่อมาระหว่างสงครามโลก ครั้งที่ 2 มีกฎหมายบังคับให้ทุกคนต้องพูดโปรตุเกส บราซิลเป็นประเทศใหญ่สุดในกลุ่ม CPLP จึงมีอิทธิพลมากในการส่งเสริมภาษาโปรตุเกส
ความเป็นมาเมื่อครั้งประวัติศาสตร์ ตอนที่กองทัพนโปเลียนบุกโปรตุเกส กษัตริย์และราชินีลี้ภัยพร้อมข้าราชบริพารเกือบ 15,000 คน ทรงลี้ภัยมายังบราซิล และประทับอยู่เป็นเวลา 13 ปี เป็น 13 ปี (ค.ศ. 1808-1821) ที่บราซิลเป็นเมืองหลวงของราชอาณาจักรโปรตุเกส เมื่อกษัตริย์นิวัติโปรตุเกส พระราชโอรสเป็นผู้สำเร็จราชการในบราซิล หนึ่งปีต่อมาพระราชโอรสทรงประกาศเอกราชให้บราซิล แม้ได้เอกราชมาเป็นเวลา 200 ปีในปีนี้ บราซิลกับโปรตุเกสยังใกล้ชิดกันมาก
บราซิลเป็นประเทศเดียวในทวีปอเมริกาท่ามกลางเพื่อนบ้านที่พูดสเปนเป็นส่วนใหญ่ ทั้งยังเป็นประเทศเดียวที่คงความเป็นหนึ่งได้โดยไม่ถูกแบ่งแยก การเป็นประเทศเดียวที่พูดโปรตุเกสไม่ได้มีประโยชน์อะไรเป็นพิเศษ ยกเว้นในนามกลุ่มประเทศที่พูดโปรตุเกสมี 9 ประเทศ ที่มีสิทธิพิเศษในการเข้าถึงตลาดเหล่านี้เพราะพูดภาษาเดียวกัน และเราก็มีปฏิสัมพันธ์ด้านวัฒนธรรมใกล้ชิดกันมาก
การพูดภาษาโปรตุเกสในสไตล์บราซิล มีการผสมผสานระหว่างภาษาโปรตุเกสกับอิทธิพลของภาษาชนพื้นเมือง และได้รับอิทธิพลอย่างมากจากภาษาแอฟริกันของชาวบันตู (Bantu) ที่เคยถูกนำมาเป็นทาสในบราซิล ตอนนี้ประชากรบราซิลสัดส่วนใหญ่สืบเชื้อสายมาจากบรรพบุรุษแอฟริกันที่มีอิทธิพลอย่างมากต่อวัฒนธรรม ดนตรี และวิธีการพูดภาษาโปรตุเกสที่แตกต่างจากต้นฉบับ
“เราพูดแบบ Open Vowel ออกเสียงคำชัดเจนมาก ไม่ตัดพยางค์ในแต่ละคำ ชาวต่างชาติฟังแล้วเข้าใจง่าย อีกเหตุผลหนึ่งคือ มีผู้อพยพย้ายถิ่นเข้ามาอยู่ในบราซิลจำนวนมาก ทำให้เราพูดแตกต่างไปจากในโปรตุเกส เรามีชุมชนชาวต่างชาติที่ใหญ่มาก เช่น อิตาลี เลบานอน ญี่ปุ่น เยอรมนี”
โปรตุเกสเป็นภาษาเดียวที่พูดในบราซิล แม้แต่ชนเผ่าอินเดียนพื้นเมืองในอเมซอนที่มีภาษาของตัวเองก็พูดโปรตุเกส น่าจะมีเฉพาะชนเผ่าที่ไม่เคยติดต่อโลกภายนอกเท่านั้นที่ไม่พูดโปรตุเกส ซึ่งก็พอจะมีอยู่บ้าง
สำหรับการส่งเสริมภาษาโปรตุเกส ในประเทศที่มีชุมชนชาวบราซิลขนาดใหญ่ เช่น สหรัฐ ญี่ปุ่นจัดให้มีโครงการบรรยาย ที่ญี่ปุ่นมีในมหาวิทยาลัย 31 แห่ง ในสหรัฐมีที่ University of California นอกจากนี้ยังมีโครงการ “มรดกภาษาโปรตุเกส” ส่งเสริมให้ลูกหลานชาวบราซิลอพยพที่อยู่ในต่างแดนเรียนภาษาแม่แม้อยู่ในต่างประเทศ หลายประเทศในอเมริกาใต้โครงการประสบความสำเร็จโดยสถานทูตบราซิลไม่ต้องช่วยเหลืออีกต่อไป ในประเทศไทยปลายปีที่แล้วสถานทูตเปิดคอร์สสอนภาษาออนไลน์ฟรี มีนักเรียนสนใจ 30 คน ปีนี้ตั้งเป้ามีนักเรียนเพิ่มมากขึ้น คนที่สนใจเรียนก็มีหลายเหตุผล ส่วนใหญ่ชอบดนตรี ชอบฟุตบอลของบราซิลก็มาเรียนภาษา
จูเว็งซียู ดือ จือซุซ มาร์ติงซ์ เอกอัครราชทูตสาธารณรัฐประชาธิปไตยติมอร์-เลสเต
ติมอร์-เลสเตเป็นประเทศเกาะ อยู่ระหว่างอินโดนีเซียกับออสเตรเลีย ทั้งเกาะแบ่งเป็นสองส่วน ยุคอาณานิคมเคยถูกยึดครองโดยดัตช์และโปรตุเกส เมื่ออินโดนีเซียได้เอกราชในปี 1945 (พ.ศ.2488) ส่วนตะวันตกของเกาะเข้าร่วมกับอินโดนีเซีย ส่วนตะวันออกยังเป็นของโปรตุเกส ปี 1975 (พ.ศ.2518) รัฐบาลซูฮาร์โตเข้ายึดครองติมอร์-เลสเตเป็นเวลา 24 ปี จนกระทั่งชาวติมอร์-เลสเต ลงมติเป็นรัฐเอกราชในปี 1999 (พ.ศ.2542) ในฐานะประเทศที่อยู่กับโปรตุเกสมาเกือบ 500 ปี วัฒนธรรมโปรตุเกสจึงแข็งแกร่งมาก
ก่อนโปรตุเกสเข้ามาดินแดนนี้ก็มีภาษาถิ่น แม้เป็นประเทศเล็กแต่มีภาษาถิ่นถึง 32 ภาษา แต่ภาษาถิ่นที่พูดกันมากที่สุดคือ ภาษาเตตุม (Tetum) ที่คริสตจักรนำมาใช้สอนศาสนาแล้วกลายเป็นภาษาประจำชาติ คนทุกภาคของประเทศเข้าใจกันหมด
ความสำคัญของภาษาโปรตุเกสในติมอร์-เลสเต นอกจากมิติประวัติศาสตร์หลายร้อยปียังมีมิติการเมืองยุคใหม่มาเกี่ยวข้อง ตอนที่รัฐบาลซูฮาร์โตส่งทหารมายึดครองเป็นเวลา 24 ปี โปรตุเกสยืนเคียงข้างประชาชนติมอร์-เลสเตมาโดยตลอด รัฐธรรมนูญโปรตุเกสในเวลานั้นกำหนดให้ติมอร์-เลสเตเป็นประเทศที่อยู่ระหว่างการตัดสินใจกำหนดอนาคตของตนเอง (Self-determination) ในช่วงเวลาแห่งความยากลำบากของติมอร์-เลสเตภาษาโปรตุเกส และภาษาอังกฤษถูกใช้เป็นเครื่องมือสื่อสารไปสู่โลก นี่คือ เหตุผลว่านอกเหนือจากรากฐานทางวัฒนธรรมแล้ว ภาษาโปรตุเกสยังมีความสำคัญทางการเมืองให้ประชาชนยอมรับเป็นภาษาประจำชาติติมอร์-เลสเต นอกเหนือจากภาษาถิ่น
ปัจจุบันติมอร์-เลสเตใช้สี่ภาษา สองภาษาทางการคือ เตตุม และโปรตุเกส อีกสองภาษาที่ไม่เป็นทางการคืออินโดนีเซียและอังกฤษ คนรุ่นเก่าพูดโปรตุเกส คนรุ่นใหม่พูดอินโดนีเซีย เพราะเราอยู่กับอินโดนีเซียมา 24 ปี เด็กๆ ไปโรงเรียนที่สอนภาษาอินโดนีเซีย ส่วนอังกฤษก็เป็นภาษาสากลในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ภาษาโปรตุเกสสไตล์ติมอร์-เลสเต คล้ายกับต้นฉบับมาก แตกต่างจากบราซิลที่คล้ายเสียงดนตรีมากกว่าเพราะบราซิลเก่งเรื่องดนตรี
“ประโยชน์ของการพูดภาษาโปรตุเกสในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ภาษาคือวัฒนธรรม ภาษาโปรตุเกสมีคนพูดเกือบ 300 ล้านคน หรือเมื่อเจอคนพูดภาษาสเปนก็สามารถเข้าใจกันได้ไม่ยากการพูดภาษาโปรตุเกสได้ย่อมได้เปรียบในแง่เศรษฐกิจ การค้า การเมือง”
พิสูจน์อักษร โดย....สุรีย์ ศิลาวงษ์