สุดยอดนักวิทย์คิดทันโรค

อีก 3 เดือนนับจากนี้ทั่วโลกต่างลุ้นผลโนเบลไพรซ์ รางวัลสำหรับผู้ที่สร้างคุณประโยชน์ให้กับมนุษยชาติ ขณะที่แวดวงนักวิทยาศาสตร์ไทยเพิ่งเสร็จสิ้นจากการประกาศรายชื่อนักวิทยาศาสตร์ดีเด่น ประจำปี 2556 ผู้ที่สร้างคุณประโยชน์ให้กับสังคมไทย เป็นผู้ที่มีผลงานดีเด่น มีคุณธรรมและจริยธรรมสูง สมควรที่จะได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติและเป็นแบบอย่างให้กับเยาวชนรุ่นหลัง

"รศ.บรรจบ ศรีภา" นักวิจัยคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น (มข.) ที่ใช้เวลากว่า 28 ปีอยู่กับการศึกษาวิจัยโรคพยาธิใบไม้ตับ เป็นผู้ครอบครองรางวัลอันทรงเกียรตินี้ จากการพิจารณาคัดสรรโดยมูลนิธิส่งเสริมวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีในพระบรมราชูปถัมภ์

วิทยาศาสตร์มีคำตอบ

“สาเหตุการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ เกิดจากพฤติกรรมการบริโภคที่ผิดวิธี เช่น การกินก้อยปลาหรือปลาดิบอย่างปลานาขาว ซึ่งเป็นปลาพื้นบ้านที่มีพยาธิใบไม้ตับระยะติดต่อ และถ้ากินเข้าไปก็จะติดพยาธิในทันที รวมถึงปลาตระกูลที่มีเกล็ดอื่นๆ ในแหล่งน้ำธรรมชาติก็เพิ่มความเสี่ยงในการเกิดโรคเช่นกัน” รศ.บรรจบกล่าว

แม้ปัจจุบันมียาขับพยาธิให้เลือกกินสารพัด แต่กลับไม่ใช่วิธีที่ได้ผลเสมอไปหากพฤติกรรมการกินปลาดิบยังไม่เปลี่ยน แม้ว่าฤทธิ์ยาจะช่วยขับพยาธิออกได้ก็จริง แต่ฤทธิ์ยาที่ร่างกายได้รับบ่อยครั้งจะกระตุ้นให้เซลล์เยื่อบุท่อน้ำดีหลั่งสารซัยโตไคน์ที่ทำให้เกิดการอักเสบ ซึ่งระยะยาวเป็นสาเหตุทำให้เกิดโรคมะเร็งท่อน้ำดีได้

รศ.บรรจบได้ทำการศึกษาและค้นพบกลไกทางอิมมูโนพยาธิวิทยา (immunopathology) การอักเสบรอบท่อน้ำดีจากการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ โดยพบว่าสารคัดหลั่งจากตัวพยาธิสามารถแทรกซึมเข้าไปในเซลล์เยื่อบุท่อน้ำดี แล้วกระตุ้นให้เกิดการหลั่งสารซัยโตไคน์การอักเสบหลายชนิดโดยเฉพาะ Interleukin 6 นำไปสู่การอักเสบและการสร้างสารอนุมูลอิสระไปทำลายสารพันธุกรรมของเซลล์เยื่อบุท่อน้ำดี ทำให้ยีนที่ควบคุมการเจริญเติบโตของเซลล์ผิดปกติ

เขายังพบว่า สารคัดหลั่งออกมาจากตัวพยาธิยังสามารถกระตุ้น ทำให้เซลล์เยื่อบุท่อน้ำดีแบ่งตัวเพิ่มจำนวนมากขึ้น หากเซลล์เยื่อบุท่อน้ำดีที่มียีนถูกทำลายเพิ่มจำนวนมากขึ้นท้ายสุดก็จะนำไปสู่การเกิดมะเร็งท่อน้ำดี และหากมีการติดเชื้อซ้ำบ่อยๆ ยิ่งทำให้มีการอักเสบและทำลายสารพันธุกรรมมากขึ้น ยิ่งจะนำไปสู่การเกิดมะเร็งได้เร็วขึ้น

จากโมเดลสู่การใช้จริง

การติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้เกิดโรคมะเร็งท่อน้ำดี ซึ่งพบมากที่สุดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยเฉพาะหมู่บ้านรอบแก่งละว้า ซึ่งเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำขนาดใหญ่ลำดับที่ 16 ของประเทศไทย มีพื้นที่ประมาณ 12,000 ไร่ ครอบคลุมพื้นที่ อ.บ้านแฮด และ อ.บ้านไผ่ จ.ขอนแก่น

จากผลการศึกษาการติดพยาธิใบไม้ตับในผู้ใหญ่อายุ 20-60 ปี พบว่า ในพื้นที่ 11 หมู่บ้านรอบแก่งละว้าของ ต.บ้านไผ่ อ.บ้านไผ่ มีอุบัติการณ์มะเร็งท่อน้ำดีในระยะ 20 ปีสูงสุดในขอนแก่น จึงถูกหยิบยกให้เป็นชุมชนต้นแบบในโครงการ “ละว้าโมเดล”

ละว้าโมเดล เป็นโครงการต้นแบบที่จะะศึกษาและหาทางป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับแบบชุมชนมีส่วนร่วม และบูรณาการในลักษณะเป็นภาคีเครือข่ายต้านพยาธิใบไม้ตับ ประกอบด้วย สาธารณสุขอำเภอ สถานีอนามัยและเจ้าหน้าที่ อสม. องค์การบริหารส่วนตำบล โรงเรียน และภาคประชาชน (โดยผู้นำชุมชน) เน้นในเรื่องการให้ความรู้สำหรับควบคุมโรค และการให้ความรู้ในการรักษาโรคพยาธิใบไม้ตับเพื่อยับยั้งที่จะพัฒนาไปสู่มะเร็งท่อน้ำดี

ละว้าโมเดลเป็นตัวอย่างผลงานวิจัยที่ประสบความสำเร็จ ทั้งยังมีโอกาสต่อยอดไปสู่ชุมชนอื่นๆ ในพื้นที่ภาคอีสานและภาคเหนือ ประเทศพม่า ลาว และเวียดนาม ซึ่งมีวิถีชีวิตและวัฒนธรรมการกินปลาดิบคล้ายๆ กัน เพื่อลดอุบัติการณ์ของโรคดังกล่าวให้เหลือน้อยที่สุด โมเดลนี้ยังประยุกต์ใช้กับโรคพยาธิใบไม้ในเลือด ซึ่งพบมากในประเทศฟิลิปปินส์ได้อีกด้วย

“การจะทำงานวิจัยให้ประสบความสำเร็จนั้น คนที่ทำงานวิจัยต้องทำด้วยใจ ต้องโฟกัสเรื่องใดเรื่องหนึ่งที่ถนัด และหากจะมีประโยชน์ต่อชุมชนต่อสังคมได้ก็จะถือว่าประสบความสำเร็จสูงสุด ผมเป็นคนอีสานอยากเห็นคนในพื้นที่ตระหนักถึงความรุนแรง และพิษภัยของพยาธิใบไม้ตับที่จะนำไปสู่โรคร้ายอย่างมะเร็งท่อน้ำดี ที่ยังคุกคามสุขภาพของคนอีสาน ผมและทีมงานจึงมุ่งมั่นทำวิจัยเรื่องนี้เพื่อให้เกิดประโยชน์แก่ชุมชนมากที่สุด” คำกล่าวจากเจ้าของรางวัลนักวิทยาศาสตร์ดีเด่นปีนี้