“อิโรโร ตันชิ” นักนิเวศวิทยาชาวไนจีเรีย ตะโกนด้วยความดีใจหลังจากค้นพบ “ค้างคาวหน้ายักษ์หางสั้น” ซึ่งมีน้ำหนักเพียง 7 กรัม หรือเทียบเท่ากับเกลือเพียงหนึ่งช้อนชา ในถ้ำแห่งหนึ่งกลางป่าฝนบนภูเขาที่สูงชันทางตะวันออกเฉียงใต้ของไนจีเรีย หลังจากมีบันทึกการพบเหตุครั้งสุดท้ายเมื่อช่วงทศวรรษ 1970
พบค้างคาวหน้ายักษ์หางสั้นในรอบ 40 กว่าปี
“ค้างคาวหน้ายักษ์หางสั้น” (Short-tailed Roundleaf bat) หรือ Hipposideros curtus เป็นค้างคาวที่มีใบหูขนาดใหญ่และจมูกที่พับซ้อนกัน เพื่อใช้ในการระบุตำแหน่งด้วยเสียงสะท้อนในความมืดสนิท ก่อนการค้นพบของตันชิ นักวิทยาศาสตร์ต่างเกรงว่าพวกมันอาจสูญพันธุ์ไปแล้ว เนื่องจากถิ่นที่อยู่เดิมในแคเมอรูนและอิเควทอเรียลกินีถูกทำลายลงจนหมดสิ้น การค้นพบครั้งนี้จึงเปรียบเสมือนการฟื้นคืนชีพของสายพันธุ์ที่หายสาบสูญไปนานกว่า 4 ทศวรรษ
ตันชิพบตัวอย่างแรกในปี 2016 ระหว่างการทำวิจัยปริญญาเอกในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเขาอาฟี ซึ่งเป็นพื้นที่ป่าดิบชื้นที่เหลืออยู่ขนาดใหญ่ที่สุดของไนจีเรีย เธอเล่าว่าในคืนนั้นมีการดักจับค้างคาวได้หลายตัว แต่ค้างคาวตัวนี้ดูแตกต่างออกไปอย่างสิ้นเชิงจนเธอต้องรีบเปิดคู่มือตรวจสอบ และพบว่ามันคือค้างคาวที่หายสาบสูญ เธอและทีมผู้ช่วยชาวท้องถิ่นต่างตกตะลึงกับความสำเร็จครั้งนี้
ในตอนที่ดันชิพบกับค้างคาวหน้ายักษ์หางสั้นเป็นครั้งแรก เธอกล่าวกับผู้ช่วยภาคสนามว่า “ชีวิตของพวกเรากำลังจะเปลี่ยนไปแล้ว” และมันก็เป็นจริงอย่างที่เธอพูด เพราะการค้นพบในครั้งนี้ นำไปสู่ภารกิจอนุรักษ์ระดับโลก
“ค้างคาวหน้ายักษ์หางสั้น” สัตว์ใกล้สูญพันธุ์ในไนจีเรีย
เครดิตภาพ: Etinosa Yvonne
พื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเขาอาฟีและอุทยานแห่งชาติแม่น้ำครอส เป็นแหล่งรวมความหลากหลายทางชีวภาพที่สำคัญ โดยเป็นที่อยู่อาศัยของทั้งกอริลลาแม่น้ำครอส (Cross River gorilla) และชิมแปนซีไนจีเรีย-แคเมอรูน (Nigeria-Cameroon chimpanzee) แต่ค้างคาวกลับถูกละเลย ไม่เเคยได้รับการอนุรักษ์ แถมคนในท้องถิ่นยังมีทัศนคติที่ไม่ดีกับพวกมันอีกด้วย
ภารกิจอนุรักษ์สัตว์ร่วมกับชุมชน
สองสัปดาห์หลังการค้นพบที่น่าอัศจรรย์ ความปีติยินดีกลับกลายเป็นความโศกเศร้า เมื่อไฟป่าขนาดใหญ่ลุกลามเข้าทำลายถิ่นที่อยู่ของค้างคาวหายากนี้ ตันชิและทีมงานต้องวิ่งหนีลงจากภูเขาท่ามกลางกลุ่มควันหนาทึบ และเมื่อไฟสงบลงหลังจากผ่านไปสามสัปดาห์ พื้นที่ป่าเกือบครึ่งหนึ่งก็กลายเป็นเถ้าถ่าน เหตุการณ์นี้ทำให้เธอรู้ว่า “ไฟป่า” คือศัตรูตัวฉกาจที่สุดของการอนุรักษ์ในภูมิภาคนี้
จากการสูญเสียในครั้งนั้น ตันชิและเบนเนธ โอบิตต์ ผู้เชี่ยวชาญด้านค้างคาว ร่วมกันก่อตั้งองค์กรอนุรักษ์สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็ก (Small Mammal Conservation Organization) หรือ SMACON ในปี 2016 และเริ่มแคมเปญลดไฟป่าเป็นศูนย์ ในปี 2017 โดยมุ่งเน้นการให้ความรู้และเครื่องมือแก่ชุมชนแทนการห้ามใช้ไฟอย่างเด็ดขาด
โครงการนี้ ได้ติดตั้งสถานีตรวจวัดสภาพอากาศใน 5 หมู่บ้าน สำหรับติดตามอุณหภูมิและความชื้น และใช้ระบบป้ายเตือนสีเขียว เหลือง และแดง เพื่อบอกระดับความเสี่ยงในการเผาป่ารายวัน หากเป็นวันที่มีความเสี่ยงสูง เจ้าหน้าที่จะตีฆ้องประกาศห้ามเผาโดยเด็ดขาด ระบบนี้ช่วยให้เกษตรกรสามารถบริหารจัดการที่ดินได้อย่างปลอดภัย ภายใต้สภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนแปลงไป
เครดิตภาพ: Etinosa Yvonne
นอกจากนี้ ตันชิยังได้ฝึกอบรมผู้พิทักษ์ป่าจากคนในชุมชนกว่า 50 คน พร้อมอุปกรณ์ดับเพลิงและรถจักรยานยนต์เพื่อออกลาดตระเวนในจุดเสี่ยง ผลลัพธ์ที่ได้คือการป้องกันไฟป่าไม่ให้ลุกลามได้ถึง 74 ครั้งระหว่างปี 2022-2025 ช่วยปกป้องพืชผลและชีวิตความเป็นอยู่ของประชาชนกว่า 27,000 คน
แพทริก ไอดี เจ้าหน้าที่ป่าไม้ในพื้นที่ใกล้เคียงได้แสดงความชื่นชมว่า “การใช้เทคโนโลยีและการตรวจพบแต่เนิ่น ๆ เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ช่วยลดความเสี่ยงจากไฟป่าและปกป้องความหลากหลายทางชีวภาพในภูเขาอาฟีได้อย่างชัดเจน”
อนาคตที่ยั่งยืนของการอนุรักษ์
ความทุ่มเทในการปกป้องค้างคาวหน้ายักษ์หางสั้นและชุมชนโดยรอบ ส่งผลให้อิโรโร ตันชิ ได้รับการประกาศชื่อเป็นหนึ่งในผู้ชนะรางวัลสิ่งแวดล้อมโกลด์แมน (Goldman Environmental Prize) ประจำปี 2026 รางวัลนี้เปรียบเสมือน “รางวัลโนเบลด้านสิ่งแวดล้อม” ที่มอบให้แก่ผู้นำการเปลี่ยนแปลงในระดับรากหญ้าทั่วโลก เธอกลายเป็นชาวไนจีเรียคนที่ 4 ที่ได้รับเกียรติยศสูงสุดนี้
แม้ว่าค้างคาวจะเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดเดียวในโลกที่สามารถบินได้ และมีบทบาทสำคัญทางนิเวศวิทยาในฐานะผู้กระจายเมล็ดและผสมเกสร แต่ค้างคาวก็ต้องเผชิญกับภาพลักษณ์ที่ไม่ดีมาโดยตลอด สำหรับชาวไนจีเรียค้างคาวถูกโยงว่าเป็นสัตว์ที่มีคาถาอาคม แต่บางครั้งก็ล่ามันเพื่อมาเป็นอาหาร
เพื่อแก้ปัญหาเหล่านี้ ตันชิและทีมงานจึงได้ส่งเสริมการเลี้ยงหนูแอฟริกา (Cane rat) สำหรับใช้เป็นแหล่งโปรตีนทางเลือก และจัดกิจกรรมให้เด็ก ๆ ในพื้นที่ได้เรียนรู้เกี่ยวกับความสำคัญของค้างคาวในฐานะผู้ช่วยผสมเกสรและกระจายเมล็ดพันธุ์
มาร์ตินส์ เอก็อต ผู้อำนวยการองค์กรพัฒนาเอกชนที่ร่วมงานกับ SMACON กล่าวว่า “ความเชี่ยวชาญ ความทุ่มเท และการมีส่วนร่วมที่เข้มแข็งกับชุมชนของพวกเขาให้ผลลัพธ์ที่ยอดเยี่ยม และช่วยเสริมสร้างความตระหนักรู้และการตอบสนองต่อความเสี่ยงไฟป่าในระดับพื้นฐานได้อย่างมีนัยสำคัญ”
ขณะที่ จอห์น โกลด์แมน ประธานมูลนิธิสิ่งแวดล้อมโกลด์แมน ได้ยกย่องผลงานของเธอว่า “ด้วยการขับเคลื่อนการทำงานที่นำโดยชุมชนในระดับรากหญ้า อิโรโรได้สร้างต้นแบบที่ทรงพลังและมีประสิทธิภาพ ซึ่งการอนุรักษ์และความเป็นอยู่ที่ดีของชุมชนนั้นเป็นสิ่งที่แยกจากกันไม่ได้”
สำหรับตันชิ รางวัลนี้คือแรงผลักดันให้เธอขยายโครงการไปยังพื้นที่อื่น ๆ และประเทศเพื่อนบ้านที่มีถิ่นที่อยู่ของค้างคาวชนิดนี้ เธอกล่าวทิ้งท้ายด้วยความภูมิใจว่า
“สิ่งที่น่าประทับใจที่สุดคือการที่เราสามารถสร้างการเปลี่ยนแปลงให้กับทั้งค้างคาวและคนในท้องถิ่น ไปจนถึงผืนป่าและสภาพภูมิอากาศ ไม่ว่าคุณจะเป็นใคร คุณสามารถยืนหยัดเพื่อสร้างความเปลี่ยนแปลงได้เสมอ”
ที่มา: CNN, Mongabay, The Guardian
เครดิตภาพ: Etinosa Yvonne
