รายงานความเสี่ยงโลก (Global Risks Report) ฉบับที่ 21 ประจำปี 2026 ของสภาเศรษฐกิจโลก (World Economic Forum) ได้เผยแพร่ข้อมูลที่น่ากังวลเกี่ยวกับอนาคตของความยั่งยืน และสิ่งแวดล้อม แม้ว่าความเสี่ยงด้านภูมิรัฐศาสตร์ และเศรษฐกิจจะกลายเป็นประเด็นเร่งด่วนที่สุดในอีก 2 ปีข้างหน้า แต่ความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมยังคงถูกจัดให้อยู่ในอันดับสูงสุดของความรุนแรงในระยะ 10 ปีข้างหน้า โดยผู้เชี่ยวชาญส่วนใหญ่คาดการณ์ว่าโลกกำลังก้าวเข้าสู่ยุคแห่งการแข่งขันที่รุนแรงซึ่งอาจบั่นทอนความร่วมมือในการแก้ไขปัญหาสภาพภูมิอากาศ
การจัดลำดับความสำคัญที่สวนทางกับวิกฤติที่เกิดขึ้นจริง จากผลสำรวจความเชื่อมั่นความเสี่ยงโลก (GRPS) พบว่าในระยะสั้น (2 ปี) ความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมถูกลดความสำคัญลงเมื่อเทียบกับปีก่อนหน้า ตัวอย่างเช่น เหตุการณ์สภาพอากาศสุดขั้ว (Extreme weather events) ตกจากอันดับที่ 2 มาอยู่ที่อันดับที่ 4 ขณะที่ปัญหามลพิษ (Pollution) ตกลงมาอยู่ที่อันดับ 9 นอกจากนี้ ความเสี่ยงด้านการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญของระบบโลก (Critical change to Earth systems) และการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ (Biodiversity loss) ต่างก็มีอันดับที่ลดลงอย่างเห็นได้ชัดในแผนภาพความเสี่ยงระยะสั้น
หายนะระยะยาว
เมื่อมองไปที่กรอบเวลา 10 ปี (ปี 2036) ความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมกลับมาครองอันดับความรุนแรงสูงสุดอีกครั้ง โดยความเสี่ยง 5 ใน 10 อันดับแรกล้วนเกี่ยวข้องกับสิ่งแวดล้อม โดยเหตุการณ์สภาพอากาศสุดขั้วยังคงรั้งอันดับ 1 ตามด้วยการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพในอันดับ 2 และการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญของระบบโลกในอันดับ 3 ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าผู้เชี่ยวชาญมองเห็นถึงอันตรายในระดับ "หายนะ" ที่กำลังก่อตัวขึ้นในระยะยาว
สถิติโลกที่เลวร้ายลง และผลกระทบต่อโครงสร้างพื้นฐาน ในรายงานระบุว่า ปี 2024 เป็นปีที่ร้อนที่สุดเป็นประวัติการณ์ โดยมีอุณหภูมิสูงกว่าระดับก่อนยุคอุตสาหกรรมเกิน 1.5 องศาเซลเซียส สภาวะโลกร้อนนี้กำลังส่งผลกระทบโดยตรงต่อโครงสร้างพื้นฐานที่กำลังเสื่อมสภาพ โครงสร้างพื้นฐานด้านไฟฟ้า น้ำ และการขนส่งที่ถูกสร้างขึ้นเมื่อหลายสิบปีก่อนอาจไม่สามารถรองรับเหตุการณ์สภาพอากาศสุดขั้วที่รุนแรง และถี่ขึ้นได้
รายงานยังกล่าวถึงปรากฏการณ์ "เมืองที่กำลังจม" (Sinking cities) ซึ่งได้รับแรงกดดันจากการสูบน้ำบาดาล และระดับน้ำทะเลที่สูงขึ้น ซึ่งสร้างความเสียหายอย่างถาวรต่อรากฐานทางเศรษฐกิจ
ความยืดหยุ่น และความท้าทายใหม่
ปัญญาประดิษฐ์กับความยั่งยืน ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะปัญญาประดิษฐ์ (AI) กำลังสร้างความท้าทายใหม่ต่อเป้าหมายด้านความยั่งยืน คาดการณ์ว่าภายในปี 2030-2035 ศูนย์ข้อมูล (Data centres) สำหรับ AI อาจบริโภคพลังงานไฟฟ้าสูงถึง 20% ของการใช้พลังงานโลก ซึ่งจะสร้างภาระมหาศาลให้กับโครงข่ายไฟฟ้า และอาจนำไปสู่การกลับไปพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลเพื่อความมั่นคงทางพลังงาน นอกจากนี้ AI รุ่นใหม่ยังใช้พลังงานมากกว่าซอฟต์แวร์แบบเดิมถึง 4,600 เท่า และต้องการน้ำปริมาณมากเพื่อระบายความร้อน ซึ่งอาจซ้ำเติมปัญหาความมั่นคงทางน้ำในหลายภูมิภาค
ทางออกท่ามกลางความขัดแย้ง
ทางออก และการลงมือทำในวันนี้ เพื่อให้บรรลุความยั่งยืนท่ามกลางความขัดแย้ง ภาครัฐ และเอกชนจำเป็นต้องร่วมมือกันผ่านกลไกต่างๆ เช่น
- ข้อตกลงพหุภาคี และระดับภูมิภาค : การใช้สนธิสัญญาระหว่างประเทศเพื่อจัดการความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมร่วมกัน
- กลไกทางการเงินใหม่ๆ : เช่น การแลกเปลี่ยนหนี้เพื่อการพัฒนา (Debt-for-Development Swaps) เพื่อช่วยประเทศรายได้น้อยให้สามารถลงทุนในเศรษฐกิจสีเขียวได้แม้มีภาระหนี้สูง
- ความร่วมมือระหว่างผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย : การใช้การมีส่วนร่วมจากหลายภาคส่วนเพื่อสร้างความโปร่งใส และความน่าเชื่อถือในการดำเนินนโยบายด้านสภาพภูมิอากาศ
ความเสี่ยงตามความรุนแรง ระยะสั้น (2 ปี)
- การเผชิญหน้าทางเศรษฐกิจระหว่างประเทศ (ภูมิรัฐศาสตร์)
- ข้อมูลเท็จ และการบิดเบือนข้อมูล (เทคโนโลยี)
- การแบ่งขั้วทางสังคม (สังคม)
- เหตุการณ์สภาพอากาศสุดขั้ว (สิ่งแวดล้อม)
- ความขัดแย้งทางอาวุธระหว่างรัฐ (ภูมิรัฐศาสตร์)
- ความไม่มั่นคงทางไซเบอร์ (เทคโนโลยี)
- ความเหลื่อมล้ำ (สังคม)
- การกัดกร่อนสิทธิมนุษยชน และเสรีภาพพลเมือง (สังคม)
- มลพิษ (สิ่งแวดล้อม)
- การอพยพหรือการพลัดถิ่นโดยไม่สมัครใจ (สังคม)
ความเสี่ยงตามความรุนแรง ระยะยาว (10 ปี)
- เหตุการณ์สภาพอากาศสุดขั้ว
- การสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ และการล่มสลายของระบบนิเวศ
- การเปลี่ยนแปลงที่สำคัญต่อระบบโลก
- ข้อมูลเท็จ และการบิดเบือนข้อมูล
- ผลกระทบด้านลบจากเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์
- การขาดแคลนทรัพยากรธรรมชาติ
- ความเหลื่อมล้ำ
- ความไม่มั่นคงทางไซเบอร์
- การแบ่งขั้วทางสังคม
- มลพิษ
สุดท้ายนี้ รายงานเน้นย้ำว่า "อนาคตไม่ใช่เส้นทางเดียวที่ถูกกำหนดไว้ล่วงหน้า" แต่ขึ้นอยู่กับการตัดสินใจร่วมกันของประชาคมโลกในวันนี้ เพื่อเตรียมพร้อมรับมือกับความผันผวนของสภาพภูมิอากาศที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ในทศวรรษหน้า
พิสูจน์อักษร....สุรีย์ ศิลาวงษ์