หนาว! จนปากสั่น เปิดสาเหตุอากาศเย็นต้นปี 2569 สัญญาณความผันผวนจากโลกร้อน

ในช่วงนี้ประเทศไทยเผชิญกับสภาพอากาศหนาวเย็นกว่าปกติอย่างชัดเจน โดยกรมอุตุนิยมวิทยาพยากรณ์อากาศประจำวันที่ 9 มกราคม 2569 ระบุว่า ประเทศไทยตอนบนมีอากาศหนาวเย็นลง กับมีลมแรง และอุณหภูมิจะลดลงอีก 1-2 องศาเซลเซียส โดยภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และภาคกลางตอนบนมีอากาศเย็นถึงหนาว ส่วนภาคกลางตอนล่าง รวมทั้งกรุงเทพมหานครและปริมณฑล ภาคตะวันออก และภาคใต้ตอนบนมีอากาศเย็นในตอนเช้า

อุณหภูมิลดต่ำจนประชาชนจำนวนมากรู้สึก “หนาวสั่น” ตั้งแต่ช่วงเช้ามืดไปจนถึงเวลากลางคืน สภาพอากาศที่หนาวจัดผิดปกตินี้ ไม่ได้เกิดจากปัจจัยเดียว แต่เป็นผลจากหลายปรากฏการณ์ทางอุตุนิยมวิทยาที่เกิดขึ้นพร้อมกัน

"ดร.สนธิ คชวัฒน์" นักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ชมรมนักวิชาการสิ่งแวดล้อมไทย อธิบายว่า ปรากฏการณ์อากาศหนาวจัดในครั้งนี้ มีสาเหตุสำคัญอย่างน้อย 5 ประการ

มวลอากาศเย็นจากจีน–ไซบีเรีย ปกคลุมไทยเป็นระลอก

ปัจจัยหลักที่ทำให้อุณหภูมิในประเทศไทยลดต่ำลงอย่างมาก คือมวลอากาศเย็นหรือความกดอากาศสูงจากประเทศจีนและไซบีเรียที่มีกำลังแรง แผ่ลงมายังภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เป็นระลอก ส่งผลให้หลายพื้นที่ของไทย โดยเฉพาะภาคเหนือ ภาคอีสาน และตอนบนของภาคกลาง มีอากาศหนาวเย็นกว่าค่าเฉลี่ยในช่วงเดียวกันของปี
อากาศที่หนาวจัดในประเทศจีนช่วงนี้ มีความเชื่อมโยงกับปรากฏการณ์ที่เรียกว่า Polar Vortex หรือ “ลมวนขั้วโลก”

ซึ่งเป็นระบบอากาศเย็นจัดขนาดใหญ่ที่หมุนวนอยู่รอบขั้วโลกเหนือและใต้ โดยปกติระบบนี้จะทำหน้าที่เสมือนกำแพงกักเก็บอากาศหนาวไม่ให้ไหลลงสู่เขตร้อน แต่เมื่อกระแสลมกรดหรือ Jet Stream ที่ล้อมรอบอ่อนกำลังลง กำแพงดังกล่าวจะเกิดการแตกตัว ทำให้อากาศหนาวจัดจากขั้วโลกแผ่ลงสู่พื้นที่ละติจูดต่ำ ก่อให้เกิดความหนาวรุนแรงและพายุฤดูหนาวในประเทศแถบซีกโลกเหนือ เช่น จีน สหรัฐอเมริกา และยุโรป

อย่างไรก็ตาม "ดร.สนธิ" ย้ำว่า ประเทศไทยไม่ได้รับผลกระทบโดยตรงจาก Polar Vortex แต่ได้รับผลทางอ้อมผ่านมวลอากาศเย็นจากจีนที่เคลื่อนตัวลงมาแทน

มรสุมตะวันออกเฉียงเหนือเสริมความหนาวเย็น

อีกหนึ่งปัจจัยสำคัญที่ทำให้อุณหภูมิประเทศไทยในเดือนมกราคม 2569 ลดต่ำลงอย่างชัดเจน คือ ลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งปีนี้มีกำลังแรงและแผ่ปกคลุมกว้างกว่าปกติ พัดพาอากาศเย็นและแห้งจากพื้นที่ความกดอากาศสูงทางตอนเหนือเข้าสู่ประเทศไทยอย่างต่อเนื่อง

กรมอุตุนิยมวิทยาระบุว่า มรสุมตะวันออกเฉียงเหนือเป็นปัจจัยหลักของฤดูหนาวไทย (กลาง ต.ค.–กลาง ก.พ.) โดยลมเย็นจากจีนและมองโกเลียจะทำให้อุณหภูมิลดลง โดยเฉพาะในภาคเหนือ อีสาน และตอนบนของภาคกลาง

แม้มวลอากาศเย็นจากจีนและไซบีเรียจะเป็นต้นเหตุหลัก แต่มรสุมตะวันออกเฉียงเหนือที่แรงขึ้นเป็นตัวเร่งสำคัญ ที่ทำให้ความหนาวเย็นในประเทศไทยเด่นชัดและรุนแรงกว่าปกติ

ท้องฟ้าโปร่ง–ความชื้นต่ำ เร่งการคายความร้อน

ในช่วงอากาศหนาวจัด มักพบสภาพท้องฟ้าเปิดโปร่ง มีเมฆปกคลุมน้อย และมีความชื้นในอากาศต่ำ ส่งผลให้พื้นดินคายความร้อนออกสู่บรรยากาศได้อย่างรวดเร็ว ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า radiational cooling ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้อุณหภูมิช่วงกลางคืนและเช้ามืดลดต่ำลงมากกว่าปกติ ถือเป็นลักษณะทั่วไปของฤดูหนาว แต่จะยิ่งเด่นชัดเมื่อมวลอากาศเย็นมีกำลังแรง ขณะเดียวกัน ภาคใต้จะเผชิญฝนและลมแรงในอ่าวไทยและทะเลอันดามัน

โลกร้อน แต่ก็หนาวจัดได้ สภาพภูมิอากาศแปรปรวน

แม้ภาพรวมของโลกจะมีอุณหภูมิเฉลี่ยสูงขึ้นจากภาวะโลกร้อน แต่การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศกลับทำให้สภาพอากาศมีความผันผวนสูงขึ้น ในบางช่วงอาจเกิดอากาศหนาวจัดกว่าปกติได้ โดยเฉพาะเมื่อรูปแบบการไหลเวียนของลมในชั้นบรรยากาศเอื้อให้มวลอากาศเย็นสามารถเคลื่อนตัวลงมาได้ไกลกว่าปกติ

อุณหภูมิที่แตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ เกิดจากปัจจัยทางภูมิประเทศและลักษณะการใช้พื้นที่ ได้แก่

• พื้นที่สูงหรือหุบเขา สูญเสียความร้อนได้เร็ว ทำให้อากาศเย็นสะสม
• พื้นที่ชนบท มีปรากฏการณ์เกาะความร้อนเมือง (Urban Heat Island) น้อยกว่า จึงเย็นกว่าพื้นที่เมือง
• ภาคเหนือและภาคอีสาน อยู่ใกล้เส้นทางการแผ่ลงมาของมวลอากาศเย็นจากประเทศจีนมากที่สุด

"ดร.สนธิ" เตือนว่า แม้อากาศหนาวจะเป็นที่ชื่นชอบของหลายคน แต่กลุ่มเปราะบาง เช่น ผู้สูงอายุ เด็กเล็ก และผู้ที่มีโรคประจำตัว ควรดูแลสุขภาพเป็นพิเศษ เนื่องจากอากาศหนาวจัดอาจกระตุ้นโรคทางเดินหายใจและโรคหัวใจได้ พร้อมแนะให้ประชาชนติดตามพยากรณ์อากาศอย่างใกล้ชิดในช่วงที่สภาพอากาศยังมีความผันผวนสูง