วันอังคาร ที่ 17 พฤศจิกายน 2569

Login
Login

บนเส้นทางการแข่งขันและเติบโต เด็กเรียนรู้อะไรจากผู้ใหญ่รอบตัว

เด็กเรียนรู้การรับมือความขัดแย้งผ่านพฤติกรรมของผู้ใหญ่ มากกว่าผลแพ้ชนะในสนามแข่งขัน ผู้ใหญ่จึงต้องใช้อำนาจอย่างรับผิดชอบ สร้างกติกาที่โปร่งใส เป็นธรรม ยอมรับข้อผิดพลาด และเคารพความรู้สึกกับศักดิ์ศรีของเด็ก

KEY POINTS

  • เด็กเรียนรู้วิธีรับมือปัญหาและความขัดแย้งจากพฤติกรรมของผู้ใหญ่ ซึ่งสำคัญกว่าผลแพ้ชนะในการแข่งขัน
  • ผู้ใหญ่ต้องใช้อำนาจอย่างรับผิดชอบ วางกติกาและกระบวนการตัดสินที่โปร่งใส เป็นธรรม พร้อมสื่อสารด้วยเหตุผลและยอมรับข้อผิดพลาด
  • เมื่อเกิดความขัดแย้ง ต้องคำนึงถึงความรู้สึกและศักดิ์ศรีของเด็ก เปิดพื้นที่ปลอดภัยให้แสดงความรู้สึกก่อนชี้แจงเหตุผล

การแข่งขันโกคาร์ทเยาวชนในช่วงที่ผ่านมา มีทั้งภาพความสนุกสนาน เสียงเชียร์ให้กำลังใจ และความดีใจ ก่อนจะปรากฏภาพเด็กคนหนึ่งร้องไห้ในอ้อมกอดของพ่อแม่ หลังเข้าเส้นชัยเป็นอันดับหนึ่ง แต่ยังไม่ได้ขึ้นรับถ้วยรางวัล เพราะมีข้อร้องเรียนที่ต้องตรวจสอบ ขณะที่ผู้ใหญ่สื่อสารและตอบโต้กันบนโซเชียลมีเดีย เด็กยังคงอยากรอรับถ้วยรางวัล ส่วนผลการแข่งขันยังรอข้อยุติ

บทเรียนจากสนามครั้งนี้อาจอยู่ในความทรงจำของเด็กยาวนานกว่าผลแพ้ชนะ เราอาจไม่รู้ทั้งหมดว่าเขาคิดและรู้สึกอะไร แต่ภาพอ้อมกอดท่ามกลางสถานการณ์ที่ไม่แน่นอน ชวนให้คิดถึงความสำคัญของการมีคนที่เด็กไว้วางใจอยู่ข้าง ๆ ในวันที่เขายังไม่เข้าใจสถานการณ์และไม่รู้ว่าต้องเผชิญอะไรต่อไป

สำหรับคนทำงานกับเด็กและเยาวชน เหตุการณ์นี้ชวนให้ทบทวนทั้งการใช้อำนาจ การจัดการความขัดแย้ง และการดูแลความรู้สึกไม่ว่าจะเป็นสนามแข่งขัน ห้องเรียน ค่าย หรือกิจกรรมในชุมชน เพราะวิธีที่ผู้ใหญ่ปฏิบัติต่อเด็กและต่อกันเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้ เรามักกำหนดว่าอยากให้เด็กได้อะไรจากกิจกรรม แต่อาจยังถามไม่มากพอว่า เมื่อเกิดปัญหาผู้ใหญ่ต้องทำอะไร ใครจะดูแลเด็ก

บทความนี้จึงอยากชวนคิดว่า เราจะรักษาความเป็นธรรมพร้อมกับดูแลศักดิ์ศรีและความรู้สึกของเด็กทุกฝ่ายได้อย่างไร โดยเชื่อมกับทฤษฎีการเรียนรู้ทางสังคมของ Bandura (1977) ที่อธิบายการเรียนรู้ผ่านการสังเกตการกระทำรวมถึงผลที่ตามมาของผู้อื่น แม้เด็กไม่ได้ทำตามทุกสิ่งที่เห็น แต่สิ่งที่เขาสนใจและจดจำอาจเป็นแบบอย่างในการรับมือกับชีวิต การสร้างสังคมที่เหมาะสมกับการเติบโตของเด็ก จึงเริ่มที่ความรับผิดชอบและความตระหนักในบทบาทของผู้ใหญ่ใกล้ตัว

อำนาจของผู้ใหญ่ต้องมาพร้อมความรับผิดชอบ

คนทำงานกับเด็กมีอำนาจอยู่ในมือมากกว่าที่เราจะนึกถึง เรามักจะเป็นผู้กำหนดกติกา จัดสรรโอกาส ประเมินความสามารถ และตัดสินพฤติกรรมของเขา แม้จะทำด้วยความปรารถนาดี แต่การตัดสินใจเหล่านี้ก็ส่งผลต่อความรู้สึกมีคุณค่าและความไว้วางใจของเด็ก

การใช้อำนาจอย่างรับผิดชอบควรเริ่มตั้งแต่ก่อนกิจกรรม กติกาต้องชัดเจนเหมาะกับวัย อธิบายเหตุผลได้ เด็กกับผู้ปกครองควรรู้ว่าอะไรทำได้ ทำไม่ได้ ใครมีหน้าที่ตัดสินและหากสงสัยจะสอบถามสามารถติดต่อช่องทางใด โดยเฉพาะกิจกรรมที่มีการแข่งขันหรือการคัดเลือก เราต้องตรวจสอบด้วยว่าข้อกำหนดแต่ละส่วนสอดคล้องกันหรือไม่ เพื่อไม่ให้เด็กต้องเผชิญเงื่อนไขที่เพิ่งได้รับรู้เมื่อเกิดปัญหาแล้ว

ระหว่างกิจกรรม การเปิดให้เด็กถามหรือแสดงความไม่เห็นด้วยควรเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการ เด็กไม่ควรต้องเลือกระหว่างการรักษาสิทธิของตนกับการถูกมองว่าเป็นคนมีปัญหา และเมื่อผู้ใหญ่ตัดสินใจ เราควรอธิบายทั้งหมดด้วยเหตุผลที่เด็กจะเข้าใจได้

หากเกิดความผิดพลาดจากการจัดการ ผู้ใหญ่ต้องระบุให้ชัดว่าอะไรผิดพลาด ใครรับผิดชอบ และจะแก้ไขอย่างไร การขอโทษและแก้ไขให้เด็กเห็น เป็นตัวอย่างของการใช้อำนาจที่ยอมรับการตรวจสอบได้ ความน่าเชื่อของคนทำงานจึงเติบโตจากความรับผิดชอบ และเมื่อมองผ่านทฤษฎีการเรียนรู้ทางสังคมของแบนดูรา (Bandura, 1977) การยอมรับและแก้ไขความผิดพลาดของผู้ใหญ่จึงเป็นแบบอย่างที่เด็กได้สังเกตและเรียนรู้ว่า ผู้มีอำนาจก็ต้องรับผิดชอบต่อการกระทำของตนเอง

ดูแลศักดิ์ศรีของเด็กทุกคน

การแข่งขันย่อมมีกระบวนการตรวจสอบ และการร้องเรียนอาจจำเป็นต่อการรักษาความเป็นธรรม เด็กควรได้เรียนรู้ทั้งการยอมรับผลและการตั้งคำถามอย่างมีเหตุผล โดยมีผู้ใหญ่แสดงให้เห็นว่าการเรียกร้องสิทธิทำควบคู่กับการเคารพผู้อื่นได้

เมื่อมีข้อพิพาท ต้องแยกให้ชัดว่าประเด็นที่กำลังตรวจสอบคืออะไร เป็นเรื่องอุปกรณ์ ขั้นตอน กติกา หรือพฤติกรรมของใคร เพื่อไม่ให้ข้อกล่าวหาเกินเลยไปถึงตัวตนและคุณค่าของเด็ก ความสามารถ ความพยายามและความซื่อสัตย์ของเด็กไม่ควรถูกตัดสินเหมารวมจากข้อพิพาทที่ยังต้องตรวจสอบ โดยเฉพาะเรื่องที่อยู่ในความรับผิดชอบของผู้ใหญ่

กระบวนการควรมีผู้รับผิดชอบ กรอบเวลา และการแจ้งความคืบหน้า แม้ยังหาข้อยุติไม่ได้ก็ควรอธิบายว่ากำลังทำอะไร และจะให้ข้อมูลเพิ่มเติมเมื่อไหร่ พร้อมจัดพื้นที่หารือให้พ้นจากการปะทะต่อหน้าเด็ก ระมัดระวังการเผยแพร่ชื่อและภาพ และไม่ให้เด็กเป็นตัวแทนต่อสู้ให้ผู้ใหญ่

แนวคิดการพัฒนาเยาวชนเชิงบวก (PYD) เสนอให้เรารักษาความสัมพันธ์ที่เกื้อหนุนและเปิดโอกาสในการพัฒนาศักยภาพของเด็กทุกฝ่าย การยุติข้อพิพาทจึงต้องคำนึงด้วยว่า เด็กจะกลับมาพบเพื่อน เรียนรู้ และทำสิ่งที่รักต่อไปได้อย่างไร โดยไม่ต้องรับคำตำหนิแทนผู้ใหญ่หรือถูกจดจำจากความขัดแย้งเพียงครั้งเดียว  

ดูแลความรู้สึกก่อนทำความเข้าใจ

สำหรับผู้ใหญ่ การแข่งขันครั้งหนึ่งอาจเป็นเพียงหนึ่งในหลายโอกาส แต่สำหรับเด็กสิ่งนั้นอาจจะรวมทั้งความพยายาม ความหวัง ความฝันและเวลาของการฝึกฝนไว้มากมาย เราจึงไม่ควรใช้ขนาดของเรื่องในสายตาผู้ใหญ่ไปกำหนดว่าเด็กควรเสียใจได้แค่ไหน

เมื่อเด็กกำลังร้องไห้ โกรธ หรือสับสน สิ่งแรกที่คนทำงานควรทำคือช่วยให้เขารู้สึกปลอดภัย หาพื้นที่สงบ ลดการรายล้อม และให้ผู้ใหญ่ที่เขาไว้วางใจอยู่ด้วย ถามอย่างง่าย ๆ ว่าอยากให้อยู่ใกล้ ๆ ตรงนี้หรือเปล่า หากเขาเพียงแค่ต้องการคนอยู่ข้าง ๆ จับมือ โอบกอด หรือรับฟัง เราก็เพียงนั่งและฟังอยู่ตรงนั้น โดยไม่ต้องถามถึงความรู้สึกหรือให้พูด ความเงียบอาจไม่ใช่ทั้งคำตอบและทางออก แต่บางสถานการณ์ความเงียบทำให้เด็กได้รู้สึก ได้ทบทวนกับตัวเอง การเปิดพื้นที่ให้เด็กได้เข้าใจอารมณ์ ความคิดและบอกความต้องการของตนเองก็ช่วยให้เด็กได้เติบโต เราไม่จำเป็นต้องรีบบอกให้เด็กเข้มแข็งหรือละเลยความรู้สึกด้วยคำพูดว่าเรื่องแค่นี้เอง

ภาพอ้อมกอดของครอบครัวมีความหมายอย่างมาก ในเวลาที่สถานการณ์ภายนอกไม่แน่นอน เด็กยังมีความสัมพันธ์ที่ให้ความมั่นคงแก่เขาได้ คนทำงานควรประสานกับครอบครัวหรือบุคคลที่เด็กไว้วางใจ เพื่อช่วยกันดูแลตามความต้องการของเด็กแต่ละคน

เมื่อเด็กเริ่มพร้อม เราจึงค่อยอธิบายเหตุการณ์ด้วยภาษาที่เหมาะสมกับวัยและประสบการณ์ของเขา แยกสิ่งที่รู้แล้วออกจากสิ่งที่ยังรอคำตอบ และหลีกเลี่ยงคำสัญญาที่ควบคุมไม่ได้ เราอาจรับรองไม่ได้ว่าเขาจะได้รับรางวัล แต่บอกได้ว่าจะช่วยหาคำตอบและแจ้งให้เขาทราบ ความจริงใจและซื่อตรงตรงนี้ช่วยรักษาความไว้วางใจระหว่างเด็กกับผู้ใหญ่ไว้ได้

การดูแลต้องต่อเนื่องหลังเหตุการณ์จบ

การประกาศผลหรือยุติข้อพิพาทไม่ได้แปลว่าความรู้สึกของเด็กได้รับการดูแลครบแล้ว คนทำงานควรติดตามว่าเขาอยากกลับมาร่วมกิจกรรมหรือไม่ กังวลเรื่องอะไร และต้องการความช่วยเหลืออย่างไร ด้วยการเปิดโอกาสให้เด็กมีส่วนกำหนดจังหวะการกลับมาของตนเอง

เมื่อเขาพร้อม เราอาจชวนคุยว่าเกิดอะไรขึ้น เขามองเหตุการณ์ที่ผ่านมาอย่างไร อะไรที่ผู้ใหญ่ควรทำต่างออกไป และครั้งต่อไปอยากให้มีวิธีดูแลอย่างไร การทบทวนจึงเป็นโอกาสที่ผู้ใหญ่จะเรียนรู้จากเด็กด้วย ข้อมูลเหล่านี้ควรถูกนำไปปรับกติกา ช่องทางร้องเรียน และระบบดูแลอย่างเป็นรูปธรรม

เป็นผู้ใหญ่ที่สร้างสังคมให้เด็กเติบโตอย่างยั่งยืน

บนเส้นทางของการเติบโต เราคงกันความผิดหวังออกจากชีวิตเด็กไม่ได้ทั้งหมด แต่เราสามารถรักษาความเป็นธรรม รับฟัง และประคองให้เขาผ่านความยากลำบากโดยไม่สูญเสียความรู้สึกมีคุณค่า พร้อมรับผิดชอบแก้ไขสิ่งที่อยู่ในอำนาจของเรา

แนวทางนี้เชื่อมโยงกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนข้อ 16 โดยเฉพาะการสร้างสถาบันที่รับผิดชอบและโปร่งใส และการตัดสินใจที่เปิดให้มีส่วนร่วม เมื่อนำมาใช้กับกิจกรรมเด็กจึงหมายถึงกติการที่อธิบายได้ กระบวนการตรวจสอบที่เป็นธรรม และการรับฟังเด็กทุกฝ่าย

วันหนึ่งเด็กจะเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่ต้องใช้อำนาจและจัดการความขัดแย้ง สิ่งที่เราทำวันนี้จึงเป็นแบบอย่างของสังคมที่เขาจะร่วมสร้างต่อไป