สิทธิขั้นพื้นฐานที่รอ 8 ปี พ.ร.บ.อากาศสะอาด ผ่านสภา ลุ้นกฎผู้ก่อมลพิษต้องจ่าย

เสียงลงมติ 611 ต่อ 3 ในรัฐสภา เมื่อวันที่ 15 พฤษภาคม 2569 คือผลลัพธ์ของการผลักดันที่ยาวนาน เพื่อสิทธิพื้นฐานที่สุดอย่าง “การได้หายใจในอากาศสะอาด” ของคนไทย

ร่างพระราชบัญญัติอากาศสะอาดผ่านความเห็นชอบในวันที่ปัญหา PM2.5 กลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน เด็กจำนวนมากเติบโตมากับหน้ากากอนามัย ผู้สูงอายุต้องหลีกเลี่ยงกิจกรรมนอกบ้าน ขณะที่หลายจังหวัดทั่วประเทศชินกับท้องฟ้าหม่นและค่าฝุ่นสีแดงที่กลับมาซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนคำว่า “อากาศดี” กลายเป็นสิ่งที่ต้องรอคอยมากกว่าสิ่งที่ควรเป็นปกติ

กฎหมายฉบับนี้ไม่ได้เกิดจากนโยบายหาเสียง แต่เริ่มจากรายชื่อประชาชนกว่า 20,000 คน ที่ร่วมกันเข็นเรื่องนี้ผ่านอุปสรรคทางการเมืองและระบบราชการยาวนาน 7-8 ปี จนในที่สุด อากาศสะอาดก็ถูกยกระดับจากความหวังทางสังคม ให้กลายเป็นวาระแห่งกฎหมาย

สิ่งที่น่าสนใจคือ พ.ร.บ. ฉบับนี้ ไม่ได้มองฝุ่นเป็นแค่ปัญหาสุขภาพ แต่มองเป็นโครงสร้างเศรษฐกิจ และความรับผิดชอบร่วมของทั้งระบบ หัวใจสำคัญของกฎหมายคือหลัก “ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย” หลักการสากลที่ไทยเคยมีอยู่แล้วใน พ.ร.บ. ส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 แต่ร่างใหม่ พ.ร.บ.อากาศสะอาด โทษปรับไม่ได้หยุดอยู่ที่หลักแสนหรือหลักล้าน แต่ขยับไปถึง 50-100 ล้านบาท สำหรับผู้ที่ปล่อยมลพิษเกินมาตรฐานและเพิกเฉยต่อคำสั่งแก้ไข

ที่ผ่านมา คนที่จ่ายค่าฝุ่นจริง ๆ คือประชาชน ผ่านค่ารักษาพยาบาล โรคทางเดินหายใจ ชั่วโมงการทำงานที่หายไป หรือแม้แต่คุณภาพชีวิตที่ลดลง แต่คนก่อมลพิษจำนวนไม่น้อยกลับจ่ายต้นทุนต่ำกว่าความเสียหายที่เกิดขึ้นจริง

พ.ร.บ.อากาศสะอาด จึงพยายามพลิกสมการนี้ และอาจไปไกลกว่านั้น คือการขยายความรับผิดไปถึง “เจ้าของที่ดิน” และ “สถาบันการเงิน” หากมีการเผาในพื้นที่เกษตรกรรม ต่อให้เจ้าของปล่อยเช่า ก็อาจต้องร่วมรับผิด ส่วนธนาคารหรือผู้ปล่อยสินเชื่อ หากสนับสนุนกิจการที่สร้างมลพิษโดยไม่ตรวจสอบมาตรฐานสิ่งแวดล้อม ก็อาจถูกดึงเข้าสู่ความรับผิดเช่นกัน

แน่นอนว่าอีกด้านหนึ่ง ภาคธุรกิจย่อมกังวล หลายฝ่ายตั้งคำถามว่ากฎหมายจะซ้ำซ้อนกับกฎเดิมหรือไม่ จะกลายเป็นภาระต้นทุนใหม่ในช่วงเศรษฐกิจชะลอตัวหรือเปล่า และระบบราชการไทยพร้อมแค่ไหนที่จะใช้กฎหมายขนาดใหญ่นี้อย่างเป็นธรรม โปร่งใส และไม่เลือกปฏิบัติ หากเข้มงวดแต่ไร้ประสิทธิภาพ ก็อาจกลายเป็นเพียงเครื่องมือเพิ่มภาระเอกสาร หากบทลงโทษสูงแต่การบังคับใช้เลือกปฏิบัติ ความเชื่อมั่นก็จะสั่นคลอนทันที

อีกหนึ่งกลไกสำคัญของกฎหมายฉบับนี้ คือการนำเงินค่าปรับจากผู้ก่อมลพิษเข้าสู่ “กองทุนอากาศสะอาด” แทนการส่งเข้าคลังตามระบบปกติ เพื่อให้เงินจากการลงโทษถูกนำกลับมาใช้แก้ปัญหาอย่างตรงจุด ทั้งการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบจากมลพิษทางอากาศ สนับสนุนการดำเนินคดีด้านสิ่งแวดล้อม ตลอดจนผลักดันมาตรการป้องกันและฟื้นฟูคุณภาพอากาศในระยะยาว แนวคิดนี้สะท้อนความพยายามเปลี่ยนต้นทุนของมลพิษ ให้กลับมาเป็นทรัพยากรในการดูแลสังคมและสิ่งแวดล้อม แทนที่จะปล่อยให้ภาระทั้งหมดตกอยู่กับประชาชนผู้สูดอากาศเสียเข้าไปทุกวัน

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ปฏิเสธไม่ได้คือ ประเทศไทยกำลังเดินเข้าสู่ยุคใหม่ ที่เรื่องสิ่งแวดล้อมจะไม่ใช่ภาคสมัครใจอีกต่อไป โลกการค้าใหม่กำลังใช้มาตรฐานสิ่งแวดล้อมเป็นเงื่อนไขแข่งขัน นักลงทุนมอง ESG เป็นตัวชี้วัดความเสี่ยง ขณะที่ผู้บริโภคเริ่มตั้งคำถามกับที่มาของสินค้าและกระบวนการผลิตมากขึ้น

ดังนั้น พ.ร.บ.อากาศสะอาด จึงไม่ใช่แค่กฎหมายควบคุมฝุ่น แต่คือสัญญาณว่าประเทศกำลังพยายามเปลี่ยนผ่านจากเศรษฐกิจที่เติบโตด้วยต้นทุนสิ่งแวดล้อมราคาถูก ไปสู่ระบบที่ทุกฝ่ายต้องรับผิดชอบต่อผลกระทบที่ตัวเองสร้าง