GPP พลิกโฉมจัดซื้อภาครัฐ ดันสินค้าเขียว แก้วิกฤติขยะ–ขับเศรษฐกิจหมุนเวียน

บนเวที International Public Procurement Conference 2026 (IPPC 2026) ซึ่งจัดขึ้นภายใต้ความร่วมมือของกรมบัญชีกลาง ธนาคารโลก และธนาคารพัฒนาเอเชีย แนวคิด “การจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ” ถูกยกระดับจากเครื่องมือด้านงบประมาณ ไปสู่กลไกเชิงยุทธศาสตร์ในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม และนวัตกรรมในภูมิภาคเอเชีย–แปซิฟิก

หนึ่งในไฮไลต์สำคัญคือการนำเสนอของ ดร.สุรินทร์ วรกิจธำรง อธิบดีกรมควบคุมมลพิษ ในหัวข้อ “Innovating for Sustainable Impact: Green Procurement and Social Value as the Default Choice” ซึ่งสะท้อนภาพการเปลี่ยนผ่านของประเทศไทยในการใช้ “Green Public Procurement (GPP)” เป็นเครื่องมือหลักจัดการขยะและขับเคลื่อนเศรษฐกิจสีเขียว

ดร.สุรินทร์ เริ่มต้นด้วยการชี้ให้เห็นถึงขนาดของปัญหา โดยระบุว่าปัจจุบันโลกมีขยะมูลฝอยชุมชนสูงถึง 2.1 พันล้านตัน และอาจพุ่งแตะ 3.8 พันล้านตันภายในปี 2050 หากไม่มีมาตรการที่มีประสิทธิภาพ การจัดการขยะจึงไม่ใช่เพียงภารกิจด้านสิ่งแวดล้อม แต่เป็นโจทย์เชิงโครงสร้างของเศรษฐกิจ

ในบริบทนี้ GPP ถูกวางให้เป็นหนึ่งใน “เครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์” ควบคู่กับภาษีและมาตรการ Extended Producer Responsibility (EPR) โดยจุดแข็งสำคัญของ GPP คือการใช้ “อำนาจซื้อของภาครัฐ” ซึ่งมีสัดส่วนถึง 15–20% ของ GDP เป็นแรงขับเคลื่อนให้ตลาดหันไปหาสินค้าและบริการที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

สาระสำคัญของนโยบายนี้ไม่ได้อยู่แค่การ “ซื้อของเขียว” แต่คือการเปลี่ยนวิธีคิดของทั้งผู้ซื้อและผู้ผลิต จากการมองเพียง “ราคาหน้าป้าย” ไปสู่ “ราคาตลอดวงจรชีวิต” หรือ Life Cycle Cost (LCC) ที่รวมต้นทุนแฝงด้านสิ่งแวดล้อมเข้าไปด้วย

ประเทศไทยเริ่มต้น GPP มาตั้งแต่ปี 2548 โดยเน้นการพัฒนาเกณฑ์และสร้างแรงจูงใจ แต่จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในปี 2563 เมื่อกรมบัญชีกลางออกระเบียบกระทรวงที่กำหนดให้สินค้าและบริการที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมเข้าสู่ระบบจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐอย่างเป็นทางการ ส่งผลให้ GPP เปลี่ยนจาก “ความสมัครใจ” ไปสู่ “กลไกเชิงนโยบาย”

การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวสร้างแรงสั่นสะเทือนต่อภาคการผลิตอย่างชัดเจน เมื่อผู้ประกอบการมีความมั่นใจในการลงทุนสินค้าเขียวมากขึ้น เนื่องจากมีดีมานด์จากภาครัฐรองรับ ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นคือราคาสินค้าสีเขียวเริ่มแข่งขันได้ และในบางกรณี “ถูกกว่าสินค้าทั่วไป” เช่น กระดาษ A4 สีเขียวที่มีราคาประมาณ 3.50 ดอลลาร์ ต่ำกว่ากระดาษทั่วไปที่ 3.80 ดอลลาร์

แนวทางการคัดเลือกสินค้าเข้าสู่ระบบ GPP ของไทยถูกออกแบบให้มุ่งเน้น “ผลกระทบจริง” โดยต้องเป็นสินค้าที่มีการใช้งานสูง มีผลต่อสิ่งแวดล้อมอย่างมีนัยสำคัญ และมีมาตรฐานรองรับ เช่น ISO พร้อมทั้งประเมินตลอดทั้งวงจรชีวิต ตั้งแต่วัตถุดิบ กระบวนการผลิต การขนส่ง ไปจนถึงการกำจัด

ตัวอย่างสินค้าที่อยู่ในระบบสะท้อนแนวคิดนี้อย่างชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นกระดาษที่กำหนดให้มีวัสดุรีไซเคิลไม่น้อยกว่า 50% และลดสารอันตราย ยานยนต์ไฟฟ้าที่ต้องคำนึงถึงประสิทธิภาพพลังงานและการจัดการแบตเตอรี่หลังใช้งาน หรือแม้แต่น้ำยาทำความสะอาดที่ต้องย่อยสลายได้สูงถึง 90% และปลอดภัยต่อผู้ใช้ ซึ่งมีนัยสำคัญเพราะเป็นสินค้าที่ถูกใช้จำนวนมากในสัญญาจ้างภาครัฐ

ในเชิงระบบ ประเทศไทยได้พัฒนาโครงสร้างการกำกับดูแล GPP ตั้งแต่ระดับนโยบาย โดยคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ไปจนถึงระดับปฏิบัติผ่านคณะกรรมการควบคุมมลพิษและคณะอนุกรรมการด้านเทคนิคและการขึ้นทะเบียนสินค้า “Green Card”

ปัจจุบันไทยมีสินค้าในระบบ GPP ครอบคลุม 7 กลุ่มสินค้า กว่า 148 เกณฑ์ และมีรายการสินค้ามากกว่า 3,200 รายการ สะท้อนการขยายตัวของตลาดสีเขียวอย่างต่อเนื่อง ขณะเดียวกันในเดือนธันวาคม 2568 ยังมีการลงนามความร่วมมือระหว่างกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และกระทรวงการคลัง เพื่อเร่งผลักดัน GPP ให้เกิดผลในทางปฏิบัติมากขึ้น

อย่างไรก็ตาม ดร.สุรินทร์ ยอมรับว่ายังมีความท้าทายสำคัญ โดยเฉพาะการเปลี่ยน “พฤติกรรมและความคิด” ของผู้บริโภคที่ยังคงให้ความสำคัญกับราคาถูกมากกว่าผลกระทบระยะยาว รวมถึงการผลักดันนโยบายของภาครัฐให้เกิดผลอย่างเป็นรูปธรรม

ในระยะต่อไป กรมบัญชีกลางมีแผนพัฒนาแพลตฟอร์มกลางสำหรับ GPP เพื่อเป็น “Single Gateway” ของการจัดซื้อจัดจ้างสีเขียว และยกระดับสู่ระบบภาคบังคับเต็มรูปแบบ ขณะที่กรมควบคุมมลพิษจะทำหน้าที่สนับสนุนด้านวิชาการและเกณฑ์มาตรฐาน

ท้ายที่สุด GPP ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือด้านสิ่งแวดล้อม แต่กำลังกลายเป็น “คันโยกเศรษฐกิจ” ที่ช่วยสร้างมูลค่าใหม่ ลดขยะ และรับมือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ พร้อมวางรากฐานให้ประเทศไทยก้าวสู่เศรษฐกิจหมุนเวียนอย่างเป็นระบบในอนาคต