เราต่างคิดว่า “วัว” ไม่ใช่สัตว์ที่ฉลาดมากนัก แต่เราอาจต้องเปลี่ยนความคิดนี้ใหม่ เมื่อวัวเพศเมียตัวหนึ่งชื่อ “เวโรนิกา” (Veronika) สายพันธุ์สวิสบราวน์ ในประเทศออสเตรีย สามารถใช้กิ่งไม้ และแปรงขัดพื้นเพื่อเกาตัวเองในจุดที่เข้าถึงยากได้อย่างคล่องแคล่ว การค้นพบนี้ถูกตีพิมพ์ในวารสาร Current Biology นับเป็นงานวิจัยฉบับแรกที่บรรยายถึงการใช้เครื่องมือในวัว
อลิซ อัวร์สแปร์ก นักชีววิทยาด้านพุทธิปัญญาจากมหาวิทยาลัยแพทยศาสตร์สัตวแพทย์แห่งเวียนนา กล่าวว่า “การค้นพบนี้ชี้ให้เห็นว่า มนุษย์ประเมินความฉลาดของปศุสัตว์ต่ำมาตลอด ซึ่งอาจเป็นเพราะเรายังสังเกตพวกมันไม่มากพอ ไม่ใช่ว่าพวกมันไม่ฉลาดแต่อย่างใด”
พฤติกรรมของเวโรนิกาถูกสังเกตเห็นครั้งแรกโดย วิตการ์ วีเกเล เกษตรกรผู้เลี้ยงวัว ซึ่งเธอสังเกตเห็นมานานกว่า 10 ปีแล้วว่า เวโรนิกามักจะคาบกิ่งไม้มาใช้เกาตัว และเขายังพบว่าวัวตัวนี้สามารถจดจำเสียงของสมาชิกในครอบครัวได้ดีอีกด้วย เขาเล่าว่าเธอเริ่มจากการเล่นเศษไม้ก่อนจะพัฒนามาเป็นการใช้กิ่งไม้เกาตามร่างกาย
พฤติกรรมนี้ได้รับความสนใจจากนักวิทยาศาสตร์ เมื่อมีการแชร์คลิปวิดีโอที่บันทึกพฤติกรรมดังกล่าวให้แก่ทีมวิจัย อัวร์สแปร์ก เล่าถึงความรู้สึกเมื่อเห็นคลิปครั้งแรกว่า “นี่ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่นี่คือ ตัวอย่างที่มีความหมายของการใช้เครื่องมือในสปีชีส์ที่แทบจะไม่เคยถูกพิจารณาด้านความฉลาดเลย” ทีมวิจัยจึงได้เดินทางไปยังฟาร์มเพื่อทำการทดสอบพฤติกรรมอย่างเป็นระบบ
เวโรนิกา วัวที่ใช้ไม้เกาหลัง
เครดิตภาพ: Antonio J Osuna Mascaró
ทีมวิจัยได้วางแปรงขัดพื้นไว้บนพื้นในทิศทางที่สุ่มไว้ เพื่อสังเกตว่าเวโรนิกาจะจัดการกับมันอย่างไร ผลปรากฏว่าเธอสามารถใช้ลิ้นปรับตำแหน่งแปรงให้เข้าที่ก่อนจะใช้ฟันคาบมันไว้อย่างมั่นคง เธอแสดงให้เห็นถึงความสามารถในการควบคุมเครื่องมือด้วยปากได้อย่างน่าทึ่ง แม้ว่าจะไม่มีมือหรือนิ้วโป้งเหมือนมนุษย์หรือลิงก็ตาม
สิ่งที่ทำให้นักวิทยาศาสตร์ประหลาดใจที่สุดคือ เวโรนิกาไม่ได้ใช้เครื่องมือแบบธรรมดา แต่เธอใช้แบบ “อเนกประสงค์ และยืดหยุ่น” (Flexible, multi-purpose tool use) โดยเธอจะเลือกใช้ด้านที่เป็น “ขนแปรง” เมื่อต้องการเกาบริเวณผิวหนังที่หนา และแข็งแรง เช่น ส่วนหลัง แต่เมื่อต้องการเกาบริเวณที่บอบบางกว่า เช่น หน้าท้องหรือเต้านม เธอจะพลิกไปใช้ด้าน “ด้ามไม้” ที่เรียบเนียนแทน
อันโตนิโอ เจ.โอซูนา-มาสกาโร นักวิจัยหลังปริญญาเอกจากมหาวิทยาลัยเดียวกัน ระบุว่า “วัวสามารถใช้เครื่องมือได้อย่างยืดหยุ่นอย่างแท้จริง เธอไม่ได้แค่ใช้วัตถุเกาตัวเอง แต่เธอใช้ส่วนที่แตกต่างกันของเครื่องมือชิ้นเดียวกันเพื่อวัตถุประสงค์ที่ต่างกัน”
พฤติกรรมการใช้เครื่องมือชิ้นเดียวในหลายรูปแบบเช่นนี้ นับเป็นเรื่องที่หาได้ยากยิ่งในอาณาจักรสัตว์ นอกเหนือจากมนุษย์แล้ว การใช้เครื่องมืออเนกประสงค์ในลักษณะนี้ เคยถูกบันทึกไว้อย่างน่าเชื่อถือเพียงในลิงชิมแปนซีเท่านั้น ตัวอย่างเช่น ชิมแปนซีในลุ่มน้ำคองโกที่ใช้ไม้ด้านหนึ่งเจาะรูในจอมปลวก และใช้อีกด้านหนึ่งเพื่อ “ตก” ปลวกขึ้นมากิน ดังนั้นพฤติกรรมของเวโรนิกา ที่สามารถทำสิ่งที่คล้ายกันได้จึงเป็นเรื่องที่น่าอัศจรรย์สำหรับนักวิจัย
โอซูนา-มาสกาโร ยังให้ข้อสังเกตเพิ่มเติมว่า “น่าตกใจที่เราเพิ่งค้นพบสิ่งนี้ในตอนนี้ ทั้งที่มีวัวอยู่ประมาณ 1,500 ล้านตัวทั่วโลก และมนุษย์ก็อยู่ร่วมกับพวกมันมาอย่างน้อย 10,000 ปีแล้ว” เขาเชื่อว่าเหตุผลที่เราเพิ่งพบพฤติกรรมนี้อาจเป็นเพราะวัวส่วนใหญ่ไม่มีโอกาสได้มีชีวิตที่ยืนยาว และอยู่ในสภาพแวดล้อมที่กระตุ้นให้เกิดการเรียนรู้เหมือนเวโรนิกา
เวโรนิกามีอายุถึง 13 ปี ซึ่งอายุยืนกว่าวัวในฟาร์มปศุสัตว์ส่วนใหญ่ อีกทั้งเธอยังอาศัยอยู่ในสภาพแวดล้อมที่ซับซ้อน มีการโต้ตอบกับมนุษย์ และวัตถุต่างๆ อย่างสม่ำเสมอ นักวิจัยเชื่อว่าปัจจัยเหล่านี้สร้างเงื่อนไขที่เหมาะสมให้เธอได้สำรวจ และสร้างสรรค์พฤติกรรมใหม่ๆ ขึ้นมา
อย่างไรก็ตาม นักวิจัยไม่คิดว่าเวโรนิกาเป็นวัวที่ฉลาดที่สุดเพียงตัวเดียว โอซูนา-มาสกาโร กล่าวว่า “วัวมีศักยภาพในการสร้างสรรค์การใช้เครื่องมือ และเราเพิ่งเริ่มจะสังเกตเห็นพวกมัน” ทีมวิจัยเชื่อว่าอาจมีวัวหรือสัตว์ในฟาร์มตัวอื่นๆ ที่มีความสามารถคล้ายกัน แต่ยังไม่มีใครสังเกตเห็น
การค้นพบนี้ยังเป็นการท้าทายความเชื่อเดิมๆ ที่ปรากฏในสื่อกระแสหลัก เช่น การ์ตูนเรื่อง “Cow Tools” ของแกรี่ ลาร์สัน ซึ่งเป็นหนึ่งในการ์ตูนชุด “The Far Side” ในปี 1982 ล้อเลียนว่าวัวไม่มีทางฉลาดพอจะสร้างหรือใช้เครื่องมือได้ นักวิจัยเขียนไว้ในรายงานว่า “บางทีความไร้สาระที่แท้จริงอาจไม่ได้อยู่ที่การจินตนาการถึงวัวที่ใช้เครื่องมือ แต่อยู่ที่การทึกทักเอาเองว่าสิ่งนี้ไม่มีทางเกิดขึ้นได้”
มาร์ค เบคอฟ ศาสตราจารย์กิตติคุณด้านนิเวศวิทยาและชีววิทยาเชิงวิวัฒนาการ ให้ความเห็นว่าวัว และสัตว์ฉลาดตัวอื่นๆ มักถูกตราหน้าว่าโง่เขลา แต่การวิจัยแสดงให้เห็นว่าพวกมันเป็น “สิ่งมีชีวิตที่มีความรู้สึกนึกคิด พร้อมด้วยสมองที่ตื่นตัว และชีวิตทางอารมณ์ที่ลึกซึ้ง”
ในขณะนี้ ทีมวิจัยกำลังเปิดรับข้อมูลจากประชาชน หากใครเคยพบเห็นวัวหรือกระทิงที่ใช้กิ่งไม้หรือวัตถุอื่นๆ ในการทำกิจกรรมที่มีเป้าหมายชัดเจน เพื่อทำความเข้าใจว่าเงื่อนไขทางสภาพแวดล้อม และสังคมแบบใดที่เอื้อให้พฤติกรรมเหล่านี้ปรากฏขึ้นในปศุสัตว์
การค้นพบครั้งนี้ไม่เพียงแต่เปลี่ยนมุมมองของมนุษย์ที่มีต่อวัว แต่ยังเตือนใจให้มนุษย์ตระหนักถึงความหลากหลาย และความซับซ้อนของธรรมชาติ ดังที่ วิตการ์ วีเกเล เจ้าของเวโรนิกา กล่าวไว้ว่า “การรักษาธรรมชาติคือ การปกป้องตัวเราเอง ความหลากหลายทางธรรมชาติคือ กุญแจสำคัญในการอยู่รอดบนโลกใบนี้”
ที่มา: BBC, CNN, Cell, Phys, The Guardian, The New York Times
เวโรนิกา วัวที่ใช้ไม้เกาหลัง
เครดิตภาพ: Antonio J Osuna Mascaró
พิสูจน์อักษร....สุรีย์ ศิลาวงษ์