เปิด"บ้านโอโซน"เลิกยาเสพติด

"เรารณรงค์เรื่องการป้องกันเอชไอวีในกลุ่มของเรา รู้หรือเปล่าว่าเข็มเป็นแหล่งแพร่เชื้อเอชไอวีลำดับที่สองรองจากการมีเพศสัมพันธ์...หลายคนติดเชื้อเอชไอวีโดยที่ตัวเองก็ไม่รู้ เพราะพวกเราไม่เคยตรวจเลือด พวกเราเป็นประเภทปิดบังตัวเองเหมือนกับว่าซ่อนอยู่ในหลืบ เราไม่กล้าเสนอหน้าเสนอตา...รู้จักสิทธิโรงพยาบาลของเราไหมว่าเราอยู่โรงพยาบาลไหน"

"แดง"อาสาสมัครจากบ้านโอโซน มูลนิธิพีเอสไอ ตั้งอยู่ที่ประชาชื่น ซอย 11 อธิบายให้กับผู้ใช้ยาเสพติดรายใหม่ ที่เพิ่งเข้ามาใช้บริการที่บ้านโอโซนเป็นครั้งแรกให้ได้รับรู้ข้อมูลเกี่ยวกับสุขภาพ พร้อมทั้งสอบถามรายละเอียดเบื้องต้นเพื่อบันทึกลงในใบบันทึกการเข้าใช้บริการ โดยไม่มีการใช้ชื่อ-นามสกุลจริงแต่อย่างใด

ในแต่ละเดือนจะมีผู้ใช้ยาเสพติดเข้ามาใช้บริการที่บ้านโอโซนราวๆ 60 คน ซึ่งจะใช้ระบบการเป็นสมาชิก ภายในบ้านจะมีกิจกรรมต่างๆ ที่จัดไว้เพื่อให้บริการกับผู้ใช้ยาเสพติด เช่น กิจกรรมการรวมกลุ่มพูดคุยแลกเปลี่ยนเพื่อหาทางออกในการหยุดใช้ยาของผู้ที่ต้องการจะเลิกยาเสพติดให้ได้ การเล่นดนตรี การฝึกคอมพิวเตอร์ให้กับผู้ใช้ยาที่ต้องการพัฒนาศักยภาพของตนเอง ฯลฯ

และเนื่องจากเป็นระบบสมาชิก เพราะฉะนั้นก็จะต้องมีกติกาในการอยู่ร่วมกัน สำหรับกติกาของบ้านโอโซนก็คือ ต้องไม่มีการซื้อขายยาเสพติดทุกชนิด ไม่ใช้ยาทุกชนิดในขณะที่อยู่ในบ้าน ไม่ทะเลาะวิวาทและไม่ลักขโมย

บนชั้นสองของบ้านโอโซนได้จัดทำเป็นคลินิกสุขภาพ โดยเป็นการทำงานร่วมกันระหว่างบ้านโอโซนกับศูนย์บริการสาธารณสุข 3 บางซื่อ ซึ่งได้ส่งพยาบาลที่คร่ำหวอดเกี่ยวกับการให้บริการกับผู้ใช้ยาเสพติดมาประจำอยู่ที่นี่ เพื่อให้บริการด้านสุขภาพกับผู้ใช้ยา และหากผู้ใช้ยารายใดต้องการรู้ผลเลือดของตัวเอง ก็สามารถรับบริการตรวจเลือดได้เลย

เพราะฉะนั้น บ้านโอโซน จึงไม่ใช่บ้านในฝันที่จะทำให้ผู้ติดยาเสพติดเลิกยาได้อย่างเด็ดขาด หากแต่เป็นบ้านที่เปิดรับผู้ติดยาเสพติดให้เข้ามาพักผ่อน พบปะพูดคุย แลกเปลี่ยนความรู้ ให้ผู้ใช้ยาเสพติดได้มีสังคมร่วมกัน เป็นการเน้นการทำงานด้านสุขภาพ เพื่อให้ผู้ใช้ยามีสุขภาพดี ปลอดภัย และหากผู้ใช้ยาเสพติดรายใดต้องการเลิกยา ก็จะถูกส่งตัวไปยังศูนย์รับบริการเพื่อประเมินความพร้อมในการเลิกยาต่อไป

การทำงานของบ้านโอโซน เป็นรูปแบบของ "การลดอันตรายจากการใช้ยาเสพติด"(HARM REDUCTION) ที่กำหนดขึ้นมา เพื่อลดความเสี่ยงและอันตรายต่างๆ ที่อาจเกิดขึ้นจากการใช้ยาเสพติดโดยการใช้เข็มและกระบอกฉีดร่วมกัน

การลดอันตรายจากการใช้ยาเสพติดมีเป้าหมายเฉพาะหน้าในการจำกัดผลเสียทางด้านสุขภาพจากการเสพยา ป้องกันการรับและการถ่ายทอดเชื้อที่ติดต่อทางเลือด โดยเฉพาะเอชไอวี ไวรัสตับอักเสบชนิดบี ไวรัสตับอักเสบชนิดซี ส่วนเป้าหมายระยะยาวก็คือการที่ผู้ใช้ยาเสพติดสามารถเลิกยาได้

ในขณะที่ข้อมูลจากโครงการเอดส์แห่งสหประชาชาติ (UNAIDS) กองทุนช่วยเหลือเด็กแห่งสหประชาชาติ(UNICEF) องค์การอนามัยโลก(WHO)และคณะทำงานป้องกันเอดส์โลก รวมทั้งข้อมูลหลายๆ ประเทศ ระบุตรงกันว่า การทำงานด้านการลดอันตรายจากการใช้ยาเสพติด (HARM REDUCTION) สามารถทำให้สถานการณ์การติดเชื้อเอชไอวีในกลุ่มผู้ใช้ยาลดน้อยลงเพราะเป็นการลดพฤติกรรมเสี่ยงในการรับและถ่ายทอดเชื้อเอชไอวีของผู้ใช้ยาชนิดฉีด ซึ่งมีการใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน

ที่สำคัญก็คือ ทำให้ผู้ใช้ยาเสพติดเข้ามาอยู่ในระบบมากขึ้น ซึ่งจะนำไปสู่การติดตามที่ง่ายขึ้น ท้ายที่สุดก็น่าจะคาดหวังได้ว่าจะมีผู้เลิกยาเสพติดได้มากขึ้นด้วย ปิยะบุตร นาคะผิว ผู้จัดการบ้านโอโซน บอกว่าไม่สามารถระบุออกมาเป็นตัวเลขได้อย่างชัดเจนว่า เมื่อผู้ใช้ยาเดินเข้ามายังบ้านโอโซนแล้ว จะเลิกยาได้จำนวนสักเท่าไหร่

แต่สิ่งที่ยืนยันได้คือ ผู้ใช้ยามีการเปลี่ยนแปลงชีวิตที่ดีขึ้น มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น เปรียบเสมือนการซื้อเวลาให้กับผู้ใช้ยา เพราะเมื่อผู้ใช้ยาเสพติด เดินเข้ามาในบ้านโอโซนช่วงเวลาดังกล่าวก็จะไม่มีการใช้ยาเสพติด นั่นก็หมายความว่าผลกระทบทั้งในส่วนที่จะเกิดขึ้นกับตัวผู้ใช้ยาเองและสังคมจะลดลง

"การใช้ยาเสพติดไม่ใช่พฤติกรรมทั้งหมดของคนๆหนึ่ง แต่การที่ผู้ใช้ยาไม่สามารถเลิกยาได้ ส่วนหนึ่งเป็นเพราะไม่รู้ว่าจะทำกิจกรรมอะไร จึงมีการใช้ยาเสพติดอย่างต่อเนื่อง ในขณะที่บ้านโอโซนได้เพิ่มกิจกรรมในชีวิตของผู้ใช้ยาให้มีมากขึ้น ซึ่งแน่นอนว่าการใช้ยาอาจจะยังคงมีอยู่ แต่มันจะค่อยๆลดลง เพราะผู้ใช้ยามีเวลาที่จะทำกิจกรรมอื่นๆเพิ่มมากขึ้น..."

ปิยะบุตร บอกพร้อมกับชี้ไปยังภาพวาดภาพหนึ่ง บนฝาผนังบ้านโอโซน ซึ่งวาดขึ้นโดยผู้ใช้ยาเสพติดที่เป็นสมาชิกของบ้านโอโซนได้วาดเอาไว้ เป็นภาพชีวิตการใช้ยาโดยวาดเป็นวงกลม แล้วค่อยๆ ขยายใหญ่ขึ้น วงกลมด้านในสุดมีสีสันสดใสเพราะผู้วาดอยู่ในช่วงวัยเด็ก วงกลมต่อๆ มาจะเป็นสีทึมเพราะเริ่มมีการใช้ยาเสพติด จนกระทั่งกลายเป็นสีดำสนิทเพราะมีการใช้ยาเสพติดหนักขึ้น ช่วงหนึ่งผู้ใช้ยารายดังกล่าว ตัดสินใจจบชีวิตตัวเองด้วยการฆ่าตัวตาย แต่ก็ไม่ตายและยังต้องเกี่ยวพันกับยาเสพติดอยู่ต่อไป จนกระทั่งได้เข้ามารับบริการสาธารณสุขและได้เข้ามาที่บ้านโอโซนประมาณหนึ่งปี ชีวิตของผู้ใช้ยารายดังกล่าวก็เริ่มสดใสขึ้น ชีวิตเริ่มมีความรัก ความอบอุ่น เพราะที่วงกลมนอกสุดได้เขียนคำว่า LOVE ไว้เป็นสีชมพู

"สิ่งเหล่านี้เป็นกลวิธีที่ผมรู้สึกว่า ทำให้เพื่อนผู้ใช้ยามีโอกาสทบทวนหรือเห็นถึงปัญหา เห็นผลกระทบที่มันเกิดขึ้นจากการใช้ยา ซึ่งพอเราเห็นตรงนี้ปั๊บเนี่ย วิธีการทำงานของเรากับเพื่อนต่อมาก็คือ จะทำอย่างไรให้เขาเหมือนมีแรงที่จะหยุดใช้ยาต่อไป...แน่นอนว่าเราเคารพในการใช้ยา แล้วเราก็เชื่อว่า การใช้ยาหรือการเลิกยาของแต่ละคนมันไม่ง่าย แต่การที่คนได้มีโอกาสทบทวนก็เป็นสิ่งหนึ่งที่เราได้เข้าไปเสริม และถ้าเขารู้สึกอยากเลิกจริงๆ อยากจะไปบำบัด เราก็จะต้องส่งต่อครับ..."

ถึงวันนี้เราคงต้องยอมรับว่า การแก้ไขปัญหายาเสพติด โดยการนำตัวผู้ใช้ยาเพื่อเข้าสู่การบำบัดยาเสพติดตลอดระยะเวลาสิบปีที่ผ่านมานั้นล้มเหลว เพราะไม่ได้ทำให้ผู้ใช้ยาเสพติดเลิกยาได้อย่างเด็ดขาด ผู้ใช้ยาจำนวนมากเมื่อเข้าสู่กระบวนการบำบัดยาเสพติดแล้ว ก็หันกลับไปใช้ยาอีก ทำให้จนถึง ณ วันนี้ ประเทศไทยมีจำนวนผู้ที่เข้าไปเกี่ยวข้องกับยาเสพติดมากถึง 1.2ล้านคนเลยทีเดียว ในขณะที่สังคมเองก็อาจจะตั้งคำถามว่า การที่ผู้ใช้ยาเลิกยาไม่ได้นั้น เป็นเพราะเป็นคนไม่ดีหรือเปล่า...

แน่นอนว่า เราคงไม่สามารถระบุลงไปได้อย่างชัดเจนว่า แต่ละกรณีปัญหานั้นมีเงื่อนไข หรือ ปัจจัยอะไรเข้ามาเกี่ยวข้องบ้าง ที่ทำให้ผู้ใช้ยาไม่สามารถเลิกยาได้ แต่เชื่อได้ว่าผู้ใช้ยาหลายคนอยากเลิกยาเสพติด หลายคนอยากจะเป็นคนดีตามที่สังคมต้องการ แต่สิ่งเหล่านี้ไม่ง่ายเลย

การลดอันตรายจากการใช้ยาเสพติด (HARM REDUCTION) จึงเป็นรูปแบบของการแก้ไขปัญหายาเสพติดที่ไม่ปฏิเสธความซับซ้อนของปัญหา ตั้งอยู่บนฐานของข้อเท็จจริง ที่คำนึงถึงหลักสิทธิมนุษยชนของผู้ใช้ยา รวมทั้งเป็นทางเลือกที่ไม่หักหาญ...