ศิลปะรุ่นสู่รุ่น

ตะลุ่มประดับมุก พานแว่นฟ้า ศิลปหัตถกรรมพื้นบ้านขั้นสูงที่ใกล้สูญหายตายจาก เพราะขาดผู้สานต่อเครื่องใช้โบราณที่มีลักษณะโดดเด่นแสดงถึงเอกลักษณ์วัฒนธรรมไทย
ด้วยข้อจำกัดของงาน ที่ต้องใช้ความประณีตในการทำเครื่องใช้ประเภทนี้จึงไม่มีขายในท้องตลาดทั่วไปและไม่เป็นที่คนรู้จักของคนทั่วไปเท่าที่ควร

ภูมิปัญญาผู้สูงวัย
ครูเสน่ห์ แจ่มจิรารักษ์ ได้เล็งเห็นประเด็นสำคัญตรงนี้จึงเริ่มสืบสานทักษะ ภูมิปัญญาพื้นบ้าน ซึ่งเป็นมรดกตกทอดจากบรรพบุรุษมากว่า 100 ปี ด้วยการสอนการทำเครื่องประดับมุก ตะลุ่ม พานแว่นฟ้า เตียบให้แก่ผู้สนใจเข้ามาเรียน ไม่เกี่ยงเพศ วัย มีผู้สนใจบ้างประปราย แต่ทำให้ชายวัย 70 มีความสุขกับงานถ่ายทอดงานศิลปะ เพราะ ไม่อยากให้ภูมิปัญญาที่สั่งสมมายาวนานสูญหาย

“ งานนี้เป็นงานที่สืบทอดมาจากต้นตระกูล ถ้าสูญหายตายจากไปก็เหมือนกับว่าเราไม่รักษาดูแลมันเป็นเรื่องที่น่าเสียดาย ถ้ามันจากไปกับตัวเรา จึงอยากให้มีคนสืบทอดต่อไปข้างหน้า มีคนทำเป็นทำได้อยู่บ้าง”
จึงเป็นเหตุผลที่ทำให้ คุณตาเสน่ห์ ถ่ายทอดความรู้โดยไม่คิดสตางค์ ยกเว้นค่าวัสดุ-อุปกรณ์ สำหรับผู้ที่สนใจศิลปะการทำพานแว่นฟ้าและตะลุ่ม ด้วยความหวังว่าภูมิปัญญาเหล่านี้จะมีผู้สืบทอดงานศิลปะไทยไม่ให้เลือนหายไปตามกาลเวลา

ครูเสน่ห์ เล่าว่า บางคนมาเรียนแล้วไปทำเป็นอาชีพ บางคนทำเป็นธุรกิจ จะแตกต่างกัน ถ้าเป็นงานอนุรักษ์ผลงานที่ออกมาจะดีในแง่งานสืบสานวัฒนธรรม มีเอกลักษณ์ความเป็นไทยอยู่ แต่ถ้าไม่ตั้งใจ งานที่ออกมาก็จะไม่ปราณีต ไม่สวยงามตามแบบโบราณ เพราะคิดในเชิงพาณิชย์

กลุ่มที่เข้ามาเรียนครูเสน่ห์ แนะนำว่า ระดับอายุไม่น่าจะต่ำกว่า 14- 15ปี และพื้นฐานสำคัญคือชอบงานศิลปะ ระดับการศึกษาไม่เกี่ยงไม่จบป.4 ก็สามารถมาเรียนได้ หรือจะเป็นชาวนา ชาวสวนชาวไร่ก็สามารถเรียนรู้ได้ ส่วน ความละเอียดของงานนั้นก็ขึ้นอยู่กับจิตใจของแต่ละบุคคล เพราะผลงานศิลปะสามารถสะท้อนออกมาให้เห็นชัดเจนและสื่อถึงนิสัยคนได้

หากงานที่เขาทำออกมามีความอ่อนช้อยงดงามแสดงให้เห็นว่า คนนั้น มีจิตใจอ่อนโยน เป็นคนใจเย็น มีสมาธิ มีสติปัญญาดีและต้องออกมาจากส่วนลึกของจิตใจผู้ที่สร้างงาน ซึ่งผู้บริโภคส่วนใหญ่มักไม่เข้าใจ
ว่า งานศิลปะแบบไหนเป็นงานอนุรักษ์ อะไรคืองานพาณิชย์ แต่หลักๆดูได้จากลายว่า ละเอียด ประณีตแค่ไหน หรือสังเกตง่ายๆว่า งานศิลปะที่ทำแบบเหมาโหล จากโรงงานจะไม่ประณีตเท่าที่ควร

อายุไม่ใช่อุปสรรค
แม้ว่าอายุ 70ปีแล้ว แต่ครูเสน่ห์ ยังกระฉับกระเฉงและทำงานเพื่อสังคม โดยเฉพาะถ่ายทอดภูมิปัญญาไทยให้ลูกหลาน โดยไม่เคยมีความคิดว่า จะเกษียนจากงาน สอนเพราะใจรัก ที่จะสร้างสรรค์ให้ลูกหลาน เยาวรุ่นหลังๆได้เห็นผลงาน และลูกศิษย์จะสืบทอดงานตรงนี้ต่อไป

“งานสอนทำให้ผมรู้สึกภูมิใจในตัวเองที่เป็นคนแก่ที่มีคุณค่า สามารถอนุรักษ์ศิลปะที่นับวันจะสูญหายไป ไม่มีใครสืบทอดต่อเพราะคนรุ่นใหม่ที่จบปริญญาตรีมักทำงานประจำมากกว่าทำงานศิลปะ ที่ต้องใช้ความพยายามและอดทนสูง”

ขณะเดียวกัน คุณตาเสน่ห์มองว่าการทำกิจกรรมของผู้สูงอายุในบั้นปลายชีวิตจะเป็นวีธีที่ทำให้คนแก่คนเฒ่าอยู่อย่างมีความสุข ห่างไกลโรคภัยไข้เจ็บ เพราะการจดจ่อกับบางสิ่งบางอย่างจะทำให้ผู้สูงวัยไม่เครียดและมีสมาธิ โรคภัยไข้เจ็บก็จะไม่มาเยี่ยมเยือน

อายุ "ไม่ใช่" อุปสรรคสำคัญในการถ่ายทอดงานศิลปะให้กับผู้ที่สนใจเข้ามาซึมซับ แต่ผู้ที่เข้ามาเรียนรู้ต้องยอมรับว่า การเรียนรู้งานศิลปะเหมือนกับการเดินทาง ที่ต้องใช้เวลาในการเก็บเกี่ยวประสบการณ์ระหว่างทาง เพื่อขยับจากช่างมาเป็นศิลปินเหมือนอย่างที่ครูเสน่ห์ เก็บเกี่ยวมาตั้งแต่อายุ 27 ปี จนถึงปัจจุบัน

"ผมอยากเป็นแบบอย่างแก่ลูกหลาน ว่า อายุไม่ใช่อุปสรรคการเรียนรู้ ขอเพียงมีความตั้งใจ ยิ่งถ้ามีสุขภาพดี มีเวลา ก็เรียนได้เหมือนกัน เพราะงานศิลปะ ไม่จำกัดเรื่องของอายุ เพศ ทุกคนสามารถเรียนรู้ได้ ที่สำคัญการเรียนยังได้ฝึกสมองควบคู่ไปกับการออกกำลังกาย ช่วยให้เรามีปัญญาเป็นคนหูตาสว่างและมีความคิดกว้างไกล"

.......................
ล้อมกรอบ
ตะลุ่ม : ภาชนะมีเชิงคล้ายพาน ปากสอบงุ้มเข้าใช้ใส่ของ
เตียบ : ภาชนะมีเชิงคล้ายพาน ปากกว้าง มีฝาปิด ทำด้วยไม้ไผ่สาน หรือประดับมุก หรือทองเหลือง ใช้ใส่อาหารถวายพระ