กลุ่มธุรกิจ TCP เผย 7 เคล็ดวิชาบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ

ภายใต้ความตื่นกลัวต่อโรคระบาด โควิด-19 และปัญหาด้านเศรษฐกิจและสังคมที่รุมเร้าคนไทยมาตั้งแต่ต้นปี 2563 ยังมีอีกปัญหาที่ได้สร้างความเดือดร้อนให้กับประเทศไทย นั่นคือ วิกฤตภัยแล้ง ที่ขั้นรุนแรงและยาวนานในรอบ 40 ปี ซึ่งเกิดจากปริมาณน้ำฝนที่ทิ้งช่วงนาน และน้อยลงกว่าเคย ทำให้หลายพื้นที่ขาดแคลนน้ำสำหรับการอุปโภคบริโภค ในขณะที่ผลผลิตการเกษตรในหลายๆ จังหวัดก็ได้รับความเสียหายเช่นกัน

นี่อาจเป็นสัญญาณเตือนจากธรรมชาติ ที่เราคนไทยทุกคนต้องตระหนักถึงปัญหาและร่วมกันหาทางออกให้แก่สถานการณ์น้ำที่เกิดขึ้น

หนึ่งในกลุ่มที่มองเห็นปัญหาและให้ความสำคัญต่อการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ ก็คือ กลุ่มธุรกิจ TCP ผู้ผลิตและจัดจำหน่ายเครื่องดื่มชั้นนำของไทย ภายใต้แบรนด์กระทิงแดง เรดบูล เรดดี้ โสมพลัส สปอนเซอร์ แมนซั่ม เพียวริคุ และไฮ่! โดยได้ริเริ่มโครงการ “TCP โอบอุ้มลุ่มน้ำไทย” ซึ่งเป็นโครงการต่อเนื่องระยะยาว 5 ปี มุ่งเน้นการทำงานด้านทรัพยากรน้ำอย่างยั่งยืน

ซึ่งล่าสุด ทางกลุ่มธุรกิจ TCP ได้ร่วมมือกับมูลนิธิอุทกพัฒน์ ในพระบรมราชูปถัมภ์ และสถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ (องค์การมหาชน) จัดกิจกรรม “TCP Spirit พยาบาลลุ่มน้ำ ชวนก๊วนไปแอ่วกว๊าน Limited” จังหวัดพะเยา เมื่อวันที่ 13-15 พฤศจิกายนที่ผ่านมา โดยนำอาสาสมัครทั่วประเทศกว่า 60 คน ไปร่วมรับรู้ปัญหา และเรียนรู้การจัดการน้ำอย่างมีส่วนร่วมของคนต้นน้ำ จาก ชุมชนบ้านตุ่น ต. บ้านตุ่น จ.พะเยา ซึ่งเป็นต้นแบบการจัดการน้ำอย่างยั่งยืน

‘TCP Spirit พยาบาลลุ่มน้ำ’ ในครั้งนี้ มีคณะผู้บริหารกลุ่มธุรกิจ TCP นำโดย คุณสราวุฒิ อยู่วิทยา ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร และ อเล็กซ์ เรนเดลล์ ในฐานะ TCP Spirit Brand Ambassador ที่เพิ่งได้เป็นทูตสันถวไมตรี โครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ คนแรกของประเทศไทย (National Goodwill Ambassador for Thailand) เข้าร่วมในกิจกรรม พร้อมช่วยส่งต่อแรงบันดาลใจ สร้างรอยยิ้มให้กับกลุ่มอาสาสมัครทุกคน

ชุมชนบ้านตุ่น ถือเป็นชุมชนต้นแบบในการบริหารจัดน้ำที่น่าสนใจ เนื่องจากแต่เดิมนั้นชุมชนเคยประสบปัญหาเรื่องการบริหารจัดการน้ำ ไม่มีน้ำเพียงพอต่อการอุปโภคบริโภค และเกษตรกรรมในช่วงหน้าแล้ง

จากการลงพื้นที่ศึกษาการจัดการน้ำ ผ่าน “บ้านตุ่นโมเดล” เราได้เห็นการทำงานร่วมกันของชาวบ้านและคณะกรรมการในชุมชน ที่ร่วมสร้างแนวทางการบริหารจัดการน้ำอย่างเป็นระบบ เพื่อให้มีน้ำอุปโภค บริโภคและทำการเกษตร ตลอดทั้งปี โดยให้ความสำคัญในการกระจายน้ำ เพื่อให้ทุกคนในชุมชน มีน้ำใช้เพียงพออย่างเท่าเทียมและทั่วถึง โดยได้นำเอา 7 เคล็ดวิชาจาก “TCP Spirit” มาต่อยอดและพัฒนาในแบบของชุมชน ดังนี้

 

วิชาที่ 1 รักษาดอยหลวง คืนผืนป่าแหล่งต้นน้ำบ้านตุ่น

ดอยหลวงพะเยา นับเป็นต้นน้ำสำคัญของชุมชนบ้านตุ่น ซึ่งเคยประสบปัญหาภัยแล้งและน้ำป่าไหลหลาก จากการบุกรุกแผ้วถางป่า ปัจจุบัน ชาวบ้านได้ร่วมแรงร่วมใจกัน แก้ปัญหาโดยการขอพระราชทานอ่างเก็บน้ำบ้านตุ่น ควบคู่ไปกับการฟื้นฟูผืนป่าให้อุดมสมบูรณ์ เพื่อกักเก็บน้ำจาก 13 สายที่ไหลลงสู่ชุมชนบ้านตุ่น ก่อนจะไหลผ่านลำห้วย ลำเหมือง ดูแลชีวิตของคน 11 หมู่บ้านในตำบลบ้านตุ่น และไหลลงสู่กว๊านพะเยา

วิชาที่ 2 ใช้ภูมิปัญญาชนะสงครามน้ำและสร้างความปรองดอง

แม้จะมีน้ำใช้แล้ว แต่ยังไม่เพียงพอสำหรับคนทั้งชุมชน ปัญหาแย่งน้ำกันจึงตามมา คนในพื้นที่ลุ่มได้รับน้ำมากกว่าคนในพื้นที่ดอน จึงเป็นที่มาของการแก้ปัญหาด้วยการใช้ภูมิปัญญาจากชุมชน โดยพ่อสม หลวงมะโนชัย ได้คิดค้นสิ่งประดิษฐ์ไม่จำเป็นต้องใช้ไฟฟ้าหรือพลังงาน อย่าง “แตปากฉลาม” ปูนรูปทรงสามเหลี่ยมคล้ายลิ่ม ที่ช่วยจัดการกับกระแสน้ำในลำเหมือง ให้มีแรงดันให้น้ำส่วนหนึ่งไหลกลับไปยังที่สูงกว่าได้ และบางส่วนก็ไหลลงลำเหมืองเหมือนเดิม

นอกจากภูมิปัญญาที่นำมาใช้แก้ปัญหาแล้ว ความร่วมมือร่วมใจและสำนึกในการแบ่งปันของชาวบ้านก็เป็นสิ่งสำคัญ ที่ทำให้ชุมชน มีน้ำใช้อย่างเพียงพอและเท่าเทียม

วิชาที่ 3 เรียนรู้การเก็บกักน้ำ แบบบ้านตุ่นโมเดล

“3-3-4” สูตรสำหรับการจัดสรรและแบ่งปันน้ำฉบับบ้านตุ่นโมเดล เพื่อให้ทุกคนมีโอกาสใช้น้ำอย่างเท่าเทียมกัน โดยจะแบ่งพื้นที่ออกเป็น 3 ส่วน คือ ต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ โดยต้นน้ำจะเปิดประตูน้ำ 3 วันเพื่อให้น้ำไหลลงไปที่กลางน้ำ ก่อนปิดอีก 10 วันเพื่อสะสมน้ำ ส่วนพื้นที่กลางน้ำก็จะเปิดประตูน้ำอีก 3 วันให้น้ำไหลลงไปปลายน้ำ และที่ปลายน้ำจึงค่อยจ่ายน้ำ 4 วัน

วิชาที่ 4 ปลูกแฝก เสริมไผ่ พลิกคืนความชุ่มชื้นให้ผืนดิน

ปลูกหญ้าแฝกเสริม เพื่อเพิ่มกำแพงดินธรรมชาติ เพราะมีรากหนาแน่นและหยั่งลึก ช่วยอุ้มดินและลดการกัดเซาะของตลิ่ง และเสริมด้วยไผ่พืชโตไวสารพัดประโยชน์ ที่นอกจากรากของไผ่จะหนาแน่นแล้ว ชาวบ้านยังสามารถนำไปใช้แปรรูป สร้างประโยชน์ได้หลากหลาย เป็นแหล่งรายได้เสริมให้แก่ชุมชน

วิชาที่ 5 กว๊านคือแหล่งน้ำ กว๊านคือวิถีชีวิตของคนพะเยา

การจัดการลุ่มน้ำ ไม่ใช่การจัดการแค่แหล่งน้ำเพียงอย่างเดียว แต่ต้องสอดคล้องและเชื่อมโยงกับวัฒนธรรม วิถีชีวิตของคนในชุมชน รวมถึงทรัพยากรในน้ำอย่างปลาและสัตว์น้ำอื่นๆ

เช่นที่เราได้เห็นและเรียนรู้วิถีชีวิตชุมชนปลายน้ำ ที่โฮงเฮียนกว๊านพะเยา ซึ่งปัจจุบัน ภายในกว๊านชาวบ้านจะใช้เพียงเรือพายเท่านั้น ส่วนการประมงก็ใช้เครื่องมือพื้นบ้านอย่างแห อวน สุ่ม ข้อง หรือไซ โดยในกว๊านเอง ได้แบ่งพื้นที่ประมงออกเป็น 2 เขต คือเขตที่จับปลาได้ตลอดทั้งปี และเขตที่ห้ามจับปลาในช่วงฤดูวางไข่ เพื่อให้ปลาได้เพิ่มจำนวน

วิชาที่ 6 สิ่งมีชีวิตในน้ำ ตัวบ่งชี้คุณภาพน้ำ

‘น้ำใสไม่ได้แปลว่าเป็นน้ำที่ดี’ แม้น้ำจะดูใสสะอาด แต่ก็อาจมีสารเคมีหรือสิ่งปนเปื้อนอยู่ในน้ำ ซึ่งนำโรคภัยตามมาได้ ที่บ้านตุ่นจึงมีการศึกษาสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก ผ่านกิจกรรม “นักสืบสายน้ำ” สำรวจสิ่งมีชีวิตเล็กๆ ในน้ำที่เราตักขึ้นมาจากกว๊านพะเยาด้วยตัวเอง เราได้เห็นกุ้งฝอย มวนน้ำ ตัวอ่อนหนอนปลอกน้ำ และแมลงเล็กๆ อีกหลายชนิดที่เราไม่เคยสังเกตมาก่อน ซึ่งสิ่งมีชีวิตเหล่านี้ใช้เป็นตัวบ่งชี้คุณภาพน้ำได้เป็นอย่างดี เพราะพวกมันจะใช้ชีวิตในแหล่งน้ำที่สะอาดเท่านั้น

วิชาที่ 7 การจัดการน้ำไม่มีสูตรสำเร็จ

“การจัดการน้ำไม่มีสูตรสำเร็จ” นั่นคือคำตอบของ ดร. รอยบุญ รัศมีเทศ รองผู้อำนวยการสถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ ซึ่งท่านได้ขยายความเพิ่มเติมว่า ทุกอย่างทำตามภูมิสังคม ทำตามสภาพแวดล้อมในพื้นที่ และการจัดการน้ำต้องอาศัยความร่วมมือของทุกคน เพื่อให้เกิดประโยชน์ร่วมกัน

และทั้งหมดนี่ คือสิ่งที่ “TCP Spirit พยาบาลลุ่มน้ำ ชวนก๊วนไปแอ่วกว๊าน Limited” นำอาสาสมัครไปเรียนรู้ และสัมผัสจริงด้วยตนเองตลอด 3 วัน ซึ่งเราเชื่อว่า 7 เคล็ดลับวิชาด้านการบริหารจัดการน้ำเหล่านี้ จะถูกส่งต่อออกไปต่ออีกหลายๆ ทอด ไม่ว่าจากทางสื่อต่างๆ หรือจากคำบอกเล่าของอาสาสมัครกว่า 60 คน ด้วยหวังว่า 7 เคล็ดลับวิชาจากคนต้นน้ำที่ชุมชนบ้านตุ่น จะทำให้คนปลายน้ำ หรือคนเมือง เข้าใจและเห็นคุณค่าของการรักษาและดูแลทรัพยากรน้ำ เพื่อให้ทุกชีวิตทุกพื้นที่ในประเทศไทยได้มีน้ำกิน มีน้ำใช้อย่างยั่งยืนตลอดไป