วันจันทร์ ที่ 16 พฤศจิกายน 2569

Login
Login

ปัญญาเป็นเอก ไม่ใช่ปากเป็นเอก

ทุกวันนี้ข่าวสารและสื่อสังคมออนไลน์ในบ้านเรา มีความคิดเห็นและการโต้เถียงเกิดขึ้นแทบทุกเรื่อง บางคนทำตนเป็นผู้เชี่ยวชาญสารพัดเรื่อง พูดเรื่องการเมืองได้อย่างคล่องแคล่วในวันนี้

วันรุ่งขึ้นกลายเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านเศรษฐกิจ และอีกวันก็สามารถวิเคราะห์เรื่องพลังงานได้อย่างละเอียดราวกับเป็นผู้เชี่ยวชาญ 

เราเริ่มแยกไม่ออกระหว่างความคิดเห็น ความรู้และข้อเท็จจริง วาทะในการนำเสนออย่างน่าสนใจอาจทำให้ผู้ฟังเชื่อถือ ทั้งที่ข้อสรุปเหล่านั้นอาจไม่มีหลักฐานรองรับ หรืออาศัยข้อมูลเพียงบางส่วนมาตีความให้สอดคล้องกับความเชื่อของตนเอง

ปรากฏการณ์นี้เป็นความท้าทายของสังคมยุคข้อมูลข่าวสารทั่วโลก ประเทศจีนมองเห็นว่า การพัฒนาประเทศให้เป็นผู้นำด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ไม่สามารถอาศัยเพียงนักวิทยาศาสตร์ วิศวกร หรือบุคลากรที่มีความสามารถสูงจำนวนหนึ่งได้ แต่ต้องพัฒนาความฉลาดรู้ทางวิทยาศาสตร์ของประชาชนในวงกว้างพร้อมกันไปด้วย

จีนกำหนดแผน National Science Literacy Action Plan (2564-2578) ตั้งเป้าหมายให้ประชาชนมีความฉลาดรู้ทางวิทยาศาสตร์เพิ่มขึ้นเกินร้อยละ 15 ภายในปี 2568 และเพิ่มเป็นร้อยละ 25 ภายในปี 2578

โดยไม่ได้มุ่งเน้นเฉพาะเด็กและเยาวชน แต่ครอบคลุมไปทุกกลุ่มคน รวมทั้งเกษตรกร แรงงานภาคอุตสาหกรรม ผู้สูงอายุ ตลอดจนผู้บริหารและเจ้าหน้าที่ภาครัฐ 

โดยให้ความสำคัญกับการเข้าใจหลักการทางวิทยาศาสตร์ การคิดอย่างมีเหตุผล การใช้วิธีการทางวิทยาศาสตร์ และการนำความรู้ไปวิเคราะห์และแก้ไขปัญหาจริง

จีนไม่ได้หยุดอยู่ที่การประกาศนโยบาย แต่มีการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานเพื่อสนับสนุนการเรียนรู้ของประชาชน ทั้งพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์ การสื่อสารวิทยาศาสตร์ผ่านสื่อและอินเทอร์เน็ต

การเปิดมหาวิทยาลัยและสถาบันวิจัยให้ประชาชนเข้าถึง ตลอดจนการส่งเสริมให้นักวิทยาศาสตร์และผู้เชี่ยวชาญมีส่วนร่วมในการถ่ายทอดความรู้

ในปี 2567  จีนมีพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี 1,890 แห่ง มีบุคลากรที่ทำงานด้านการเผยแพร่ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ประมาณ 2.21 ล้านคน และจัดกิจกรรมบรรยายทางวิทยาศาสตร์ทั้งออนไลน์และออฟไลน์มากกว่า 1.44 ล้านครั้ง

ผลการสำรวจระดับชาติของจีนในปี 2568 ซึ่งเผยแพร่ในปี 2569 รายงานว่า ประชาชนที่ผ่านเกณฑ์ความฉลาดรู้ทางวิทยาศาสตร์เพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ 16.74 จากร้อยละ 10.56 ในปี 2563 และประชาชนเกือบครึ่งหนึ่งอยู่ในระดับที่มีพื้นฐานความฉลาดรู้ทางวิทยาศาสตร์

นอกจากนั้นยังมีการแก้ไขกฎหมายส่งเสริมวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีในเดือนธันวาคม 2567 ยกระดับความสำคัญของการเผยแพร่ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ให้เป็นองค์ประกอบสำคัญของระบบนวัตกรรมของประเทศ

สะท้อนแนวคิดว่า การเผยแพร่ความรู้ทางวิทยาศาสตร์มีความสำคัญควบคู่กับการสร้างนวัตกรรมทางเทคโนโลยี

จากตำนานจีนที่สะท้อนให้เห็นว่า เคยเป็น “สังคมวาทะ” ผสมผสานกับ “สังคมมโน” ได้ถูกปรับเปลี่ยนให้เป็น “สังคมฉลาดรู้ทางวิทยาศาสตร์” ที่สร้างความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีขึ้นมาอย่างก้าวกระโดด

ซึ่งไม่ได้หมายความว่าบ้านเราต้องลอกเลียนแบบทุกอย่าง แต่ควรตระหนักว่า การสร้างความสามารถในการแข่งขันของประเทศต้องเริ่มจากการพัฒนาความสามารถในการคิดของประชาชน 

ประชาชนควรได้รับการฝึกให้ตั้งคำถามว่า ข้อกล่าวอ้างมีหลักฐานอะไรสนับสนุน ผู้ที่ให้ข้อมูลมีความรู้เฉพาะด้านจริงหรือไม่ ข้อมูลที่นำเสนอมีบริบทครบถ้วนหรือไม่ มีข้อจำกัดอะไร และหากพบหลักฐานใหม่แล้วพร้อมที่จะปรับเปลี่ยนความคิดเห็นหรือไม่

สังคมยังต้องปรับวิธีการประเมินว่าใครเป็นผู้เชี่ยวชาญ ผู้เชี่ยวชาญไม่ควรวัดจากความสามารถในการพูดหรือจำนวนผู้ติดตาม แต่ควรพิจารณาจากความรู้เฉพาะด้าน ประสบการณ์ ผลงาน และหลักฐานที่แสดงถึงความสามารถจริง ที่พร้อมให้ผู้อื่นตรวจสอบได้

ในระดับประเทศ ความสามารถในการแข่งขันไม่ได้เกิดจากการมีเทคโนโลยีหรือข้อมูลจำนวนมากเท่านั้น แต่เกิดจากความสามารถของผู้คนในการใช้ความรู้ในการตัดสินใจ ใช้ความรู้ในการทำงานร่วมกัน เรียนรู้จากความผิดพลาด และพัฒนาวิธีแก้ปัญหาอย่างต่อเนื่อง เปิดพื้นที่ให้มีการตั้งคำถาม แลกเปลี่ยนหลักฐาน และเรียนรู้ร่วมกัน

ประเทศจะต้องเปลี่ยนจาก “ปากเป็นเอก เลขเป็นโท” ไปสู่ “ปัญญาเป็นเอก หลักฐานเป็นฐาน” ประเทศที่ก้าวหน้าไม่ใช่ประเทศที่มีคนเก่งในการโต้เถียงมากที่สุด แต่เป็นประเทศที่ผู้คนพร้อมใช้ปัญญาแสวงหาความจริง และนำความจริงนั้นไปสร้างความรู้ที่นำไปสู่นวัตกรรมและการเพิ่มผลิตภาพได้อย่างจริงจัง