เหตุใดมหากาพย์ The Odyssey ซึ่งถือกำเนิดขึ้นเมื่อกว่า 2,700 ปีก่อน ยังคงถูกนำมาเล่าซ้ำครั้งแล้วครั้งเล่า ทั้งที่โลกได้เปลี่ยนผ่านจากยุคเรือใบมาสู่ยุคปัญญาประดิษฐ์ (AI) คำตอบอาจไม่ใช่เพียงการเดินทางกลับบ้านของ Odysseus
หากแต่เป็นเรื่องราวของ ผู้นำเชิงกลยุทธ์ ที่ต้องตัดสินใจท่ามกลางความไม่แน่นอน เผชิญทั้งศัตรูที่มองเห็นและมองไม่เห็น รวมถึงรับมือกับแรงกดดันจากสภาพแวดล้อมที่ไม่อาจควบคุมได้
แม้มหากาพย์เรื่องนี้จะเต็มไปด้วยเหตุการณ์ที่สะท้อนภาวะผู้นำ แต่บทความนี้ขอหยิบยกฉากที่ประทับใจและตัวละครที่ผู้คนจดจำ เพื่อถอดบทเรียนสู่โลกธุรกิจในปัจจุบัน
ฉากแรกที่หลายคนนึกถึงคือ ม้าโทรจัน (Trojan Horse) ชัยชนะของชาวกรีกที่ไม่ได้เกิดจากการมีกำลังทหารที่แข็งแกร่งกว่า หากเกิดจากการเข้าใจวิธีคิดของฝ่ายตรงข้าม จนทำให้ชาวเมืองทรอยเปิดประตูเมืองด้วยตนเอง ทั้งที่อันตรายซ่อนอยู่ภายใน
สอดคล้องกับแนวคิดของ Michael Porter ที่เสนอว่า ความได้เปรียบทางการแข่งขันไม่ได้เกิดจากการทำทุกอย่างให้ดีกว่าคู่แข่ง หากเกิดจากการเลือกวิธีแข่งขันที่แตกต่างในแบบที่คู่แข่งคาดไม่ถึง
ในโลกธุรกิจ ความท้าทายที่แท้จริงอาจไม่ได้มาจากคู่แข่งที่ประกาศตัวอย่างชัดเจน หากแต่มาจากผู้เล่นรายใหม่หรือแพลตฟอร์มที่เข้ามาในฐานะ “ผู้ช่วย” ก่อน แล้วจึงค่อย ๆ เปลี่ยนกติกาของอุตสาหกรรมทั้งระบบ
อีกหนึ่งฉากที่สะท้อนภาวะผู้นำเชิงกลยุทธ์ได้อย่างชัดเจน คือการเผชิญหน้ากับ Cyclops หรือยักษ์ตาเดียว Polyphemus ซึ่ง Odysseus และลูกเรือต้องรับมือกับคู่ต่อสู้ที่มีกำลังเหนือกว่ามาก หากเลือกต่อสู้ด้วยกำลังโดยตรง ย่อมพ่ายแพ้ แต่เขากลับมองหาจุดอ่อนของคู่ต่อสู้ ใช้ทรัพยากรที่มีอยู่อย่างจำกัดสร้างทางออก และพลิกสถานการณ์ที่เสียเปรียบให้กลายเป็นโอกาส
บทเรียนสำคัญคือ ผู้นำไม่จำเป็นต้องมีทรัพยากรมากที่สุด หากต้องรู้จักใช้ทรัพยากรที่มีอย่างฉลาด เช่นเดียวกับองค์กรขนาดเล็กที่มีข้อจำกัดด้านเงินทุนหรือบุคลากร แต่หากเข้าใจตลาดและใช้ความคล่องตัวให้เกิดประโยชน์ ก็สามารถสร้างแต้มต่อเหนือองค์กรขนาดใหญ่ได้
หลังชัยชนะ Odysseus ไม่ได้เร่งให้ลูกเรือพายเรือโดยไม่หยุดพัก หลายครั้งเขาเลือกกางใบเรือและปล่อยให้สายลมพาเรือเดินทางต่อ ภาพนี้สะท้อนว่า ผู้นำที่ดีไม่ใช่ผู้ที่เร่งเครื่องตลอดเวลา แต่ต้องรู้ว่าเมื่อใดควรเร่ง เมื่อใดควรรอ
และเมื่อใดควรปล่อยให้สภาพแวดล้อมช่วยขับเคลื่อนองค์กร เพราะในการแข่งขัน ความเร็วเพียงอย่างเดียวอาจไม่ใช่คำตอบ หาก “จังหวะ” ที่เหมาะสมอาจเป็นตัวกำหนดผลลัพธ์
อย่างไรก็ตาม การเดินทางที่ยากที่สุดของ Odysseus อาจไม่ใช่การต่อสู้กับสัตว์ประหลาด หากเป็นการพลัดหลงสู่ดินแดนของ Lotus Eaters ที่ผู้คนกินดอกบัวจนลืมบ้าน ลืมเป้าหมาย และไม่ต้องการเดินทางต่อ ดอกบัวในมหากาพย์ไม่ได้ทำร้ายใคร แต่ทำให้ผู้คนลืมเหตุผลของการเดินทาง
ภาพนี้สะท้อนถึง องค์กรที่พึงพอใจกับความสำเร็จระยะสั้น จนค่อย ๆ สูญเสียความสามารถในการแข่งขันในระยะยาว เพราะบางครั้งสิ่งที่อันตรายที่สุดไม่ใช่การแข่งขันที่รุนแรง แต่คือความสำเร็จที่ทำให้องค์กรหยุดเรียนรู้ หยุดตั้งคำถาม และหยุดพัฒนา
นอกจากอุปสรรคระหว่างทางแล้ว การเดินทางของ Odysseus ยังเต็มไปด้วยเทพเจ้าและสิ่งเหนือธรรมชาติ หากมองผ่านมุมมองการบริหารธุรกิจ เทพเจ้าเหล่านี้เปรียบเสมือน “สภาพแวดล้อมภายนอก” ที่ผู้นำไม่สามารถควบคุมได้
เช่น Poseidon เปรียบได้กับแรงกดดันจากเศรษฐกิจ สังคม เทคโนโลยี ภูมิรัฐศาสตร์ หรือกฎระเบียบใหม่ ที่พร้อมสร้างคลื่นกระทบต่อธุรกิจอยู่เสมอ ขณะที่ Athena เปรียบเสมือนคณะกรรมการหรือบอร์ดบริหารที่ช่วยเปิดมุมมอง เสนอทางเลือก และให้คำแนะนำ แต่ท้ายที่สุด ผู้ที่ต้องตัดสินใจและรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ ยังคงเป็นผู้นำองค์กร
อีกตัวละครหนึ่งที่หลายคนอาจมองข้ามคือ Telemachus บุตรชายของ Odysseus ซึ่งออกเดินทางตามหาพ่อ โดยแท้จริงแล้วเป็นการเดินทางเพื่อเรียนรู้การเป็นผู้นำด้วยตนเอง ตลอดเส้นทาง เขาไม่ได้พบคำตอบที่ต้องการ แต่ได้รับประสบการณ์จากผู้คนที่พบเจอจนเติบโต จากเด็กหนุ่มผู้ขาดความมั่นใจไปสู่ผู้ที่กล้าตัดสินใจและรับผิดชอบต่ออาณาจักรของตน
บทเรียนนี้สะท้อนว่า องค์กรที่ยั่งยืนไม่ได้เพียงสร้างผู้นำที่เก่งในปัจจุบัน แต่ต้องพัฒนาผู้นำรุ่นต่อไปควบคู่กัน เพราะความต่อเนื่องของภาวะผู้นำคือหนึ่งในทรัพยากรที่มีค่าที่สุดขององค์กร การเตรียมผู้สืบทอดจึงไม่ใช่ภารกิจสุดท้ายของการเป็นผู้นำ หากเป็นกระบวนการที่ต้องทำตลอด
อีกด้านหนึ่ง Penelope ผู้เฝ้ารอการกลับมาของสามีที่อาณาจักร Ithaca มักถูกจดจำในฐานะผู้รอคอย แต่หากมองในมุมของภาวะผู้นำเชิงกลยุทธ์ เธอคือผู้รักษาเสถียรภาพของอาณาจักรไว้ได้ตลอดหลายปีที่ไม่มีกษัตริย์ ท่ามกลางแรงกดดันจากผู้ที่ต้องการช่วงชิงอำนาจ
ดังนั้น ภาวะผู้นำจึงไม่ได้หมายถึงผู้ที่ยืนอยู่แนวหน้าเสมอไป หากยังหมายถึงผู้ที่สามารถรักษาความเชื่อมั่น ประคับประคองและทำให้องค์กรยืนหยัดได้ในวันที่เต็มไปด้วยความไม่แน่นอน
ท้ายที่สุด สิ่งที่ทำให้ The Odyssey ยังคงร่วมสมัยอาจไม่ใช่การต่อสู้กับสัตว์ประหลาดหรือเทพเจ้า หากข้อเท็จจริงที่ว่า ผู้นำทุกยุคสมัยต้องเผชิญคำถาม คือจะเลือกแข่งขันอย่างไร จะรับมือกับสิ่งที่ควบคุมไม่ได้อย่างไร จะพัฒนาผู้นำรุ่นต่อไปอย่างไร และจะนำองค์กรไปสู่เป้าหมายได้อย่างไร
แม้เส้นทางจะเต็มไปด้วยอุปสรรคและสิ่งล่อลวง เช่นเดียวกับการเดินทางของ Odysseus ชัยชนะไม่ได้อยู่ที่ผู้ที่แข็งแกร่งที่สุด แต่เป็นของผู้ที่เข้าใจตนเอง เข้าใจสภาพแวดล้อม และปรับกลยุทธ์ให้เหมาะสมกับสถานการณ์ จนสามารถเดินทางกลับสู่ Ithaca ได้สำเร็จ
