เอไอ ความหวังและความกลัว | คิดอนาคต

นับเป็นหนึ่งในงานวิจัยเชิงคุณภาพที่ใหญ่ที่สุดเกี่ยวกับความรู้สึกของมนุษย์ต่อเอไอ

ข้อค้นพบสำคัญประการแรกคือ คนมองเอไอเป็นทั้งโอกาสและความเสี่ยงพร้อมกัน ข้อมูลจากการวิเคราะห์บทสนทนา 81,000 รายการพบว่า ผู้ใช้งานจำนวนมากใช้เอไอเพื่อเพิ่มศักยภาพของตนเอง

โดยประมาณ 18.8% ของผู้ตอบสะท้อนการใช้ AI เพื่อยกระดับความก้าวหน้าในอาชีพ 13.7% ใช้เพื่อเปลี่ยนแปลงชีวิตหรือสร้างโอกาสใหม่ และ 13.5% ใช้เพื่อจัดการชีวิตประจำวันให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น

ในขณะเดียวกัน ความกังวลก็ปรากฏอย่างมีนัยสำคัญ โดย 22% ของผู้ตอบแสดงความกังวลต่อผลกระทบทางเศรษฐกิจและความมั่นคงของงาน ความรู้สึกว่าทักษะของตนอาจถูกลดคุณค่า

สภาวะดังกล่าวสะท้อนสิ่งที่อาจเรียกว่า ภาวะกำกวมเชิงอนาคต (ambivalent future) ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของช่วงเปลี่ยนผ่านเชิงเทคโนโลยีที่ยังไม่เข้าสู่ดุลยภาพใหม่ ในเชิงการวิเคราะห์อนาคต ภาวะนี้มักเป็นตัวบ่งชี้ถึงความเป็นไปได้ของการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างในระยะถัดไป

ประการที่สอง ผลกระทบจาก AI มีลักษณะกลับทิศจากแบบแผนเดิมของการพัฒนาเทคโนโลยีในอดีต โดยการปฏิวัติอุตสาหกรรมส่งผลกระทบต่อแรงงานทักษะต่ำเป็นลำดับแรก แต่เทคโนโลยีเอไอกลับส่งแรงกระทบโดยตรงต่อแรงงานทักษะสูงอย่างมีนัยสำคัญ

ในบางสาขาอาชีพ เช่น การพัฒนาโปรแกรมและการวิเคราะห์ข้อมูล 80-90% ของงานที่สามารถถูกเสริมหรือแทนที่ได้จากเอไอ และโดยเฉพาะ งานระดับเริ่มต้นในกลุ่มพนักงานคอปกขาว (white-collar) อาจได้รับผลกระทบสูงถึง 30-50% ภายในไม่กี่ปีข้างหน้า

โครงสร้างของตลาดแรงงานในระดับลึก ซึ่งอาจนำไปสู่การปรับสมดุลใหม่ของทักษะที่มีคุณค่าในระบบเศรษฐกิจ และก่อให้เกิดความไม่แน่นอนในกลุ่มแรงงานที่เคยถือว่ามีความมั่นคงสูง

ผลกระทบของเอไอไม่ได้ได้จำกัดอยู่เพียงมิติทางเศรษฐกิจหรือการจ้างงาน หากยังขยายไปสู่มิติของ “ตัวตน” (identity) ของมนุษย์อย่างมีนัยสำคัญ จากบทสนทนาจำนวนมากพบว่าผู้ใช้งานไม่ได้กังวลเพียงการสูญเสียรายได้ แต่กังวลถึงการสูญเสียความหมายของการทำงานและคุณค่าของตนเองในฐานะผู้เชี่ยวชาญ 

หลายคนเมื่อใช้เอไอแล้วรู้สึกเก่งขึ้น แต่ก็รู้สึกว่าไม่ใช่ตัวเอง และการที่เอไอสามารถสร้างผลงานที่ใกล้เคียงหรือเหนือกว่ามนุษย์ในเวลาอันสั้น ทำให้เกิดความรู้สึกว่า “ทุนมนุษย์” ที่สะสมมาอาจเสื่อมค่าลงอย่างรวดเร็ว

ปรากฏการณ์นี้อาจเรียกได้ว่าเป็น ความปั่นป่วนเชิงอัตถิภาวนิยม (existential disruption) ซึ่งมีนัยสำคัญต่อเสถียรภาพทางสังคมในระยะยาว เพราะเกี่ยวข้องกับอัตลักษณ์และศักดิ์ศรีของมนุษย์

การทำงานร่วมกับเอไอได้เพิ่ม “เวลา” ให้มนุษย์อย่างเป็นรูปธรรม ผู้ใช้งานจำนวนหนึ่งรายงานว่าเอไอสามารถลดภาระงานซ้ำซ้อนหรือเชิงธุรการได้มาก ส่งผลให้สามารถนำเวลาไปใช้ในกิจกรรมเชิงความสัมพันธ์มากขึ้น นำไปสู่ความเป็นไปได้ของการพัฒนาเศรษฐกิจรูปแบบใหม่ที่ให้คุณค่ากับความเป็นมนุษย์ (human-centric value) มากขึ้น

นอกจากนี้ ประเด็นที่มีนัยสำคัญเชิงวิธีวิทยาคือ การที่เอไอไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือในการประมวลผลข้อมูล แต่เริ่มมีบทบาทเป็น “ผู้กระทำการ” (agent) ในกระบวนการสร้างองค์ความรู้ โดยในการสำรวจนี้ เอไอกลายเป็นผู้สัมภาษณ์ที่สามารถตั้งคำถาม ติดตามคำตอบ และสังเคราะห์ข้อมูลจากผู้ตอบจำนวนมากได้อย่างเป็นระบบ

การเปลี่ยนบทบาทดังกล่าวสะท้อนถึงการขยายขอบเขตของเอไอจากการเป็นเครื่องมือ (tool) ไปสู่การเป็นผู้ร่วมสร้าง (collaborator) และอาจพัฒนาไปสู่การเป็นผู้มีอิทธิพลต่อกระบวนการรับรู้และการตัดสินใจของมนุษย์ในอนาคต

เมื่อพิจารณาในเชิงการวิเคราะห์อนาคต (foresight) สัญญาณจากบทสนทนา 81,000 ครั้งสามารถนำไปสู่การกำหนดฉากทัศน์เชิงยุทธศาสตร์ได้อย่างน้อย 3 ฉากทัศน์ ได้แก่

ฉากทัศน์แรกคือ “การเร่งตัวของ AI” (AI acceleration) เทคโนโลยีจะนำมาใช้เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและการเติบโตทางเศรษฐกิจอย่างรวดเร็ว โดยอาจทำให้ผลิตภาพ (productivity) เพิ่มขึ้นในระดับมหภาค แต่มีความเสี่ยงต่อการกระจายผลประโยชน์ที่ไม่เท่าเทียม

ฉากทัศน์ที่ 2 คือ “การปรับสมดุลเชิงมนุษย์” (human rebalancing) สังคมหันกลับมาให้คุณค่ากับบทบาทของมนุษย์ในมิติที่เอไอไม่สามารถทดแทนได้มากขึ้น เช่น งานดูแล งานสร้างสรรค์ และงานที่ต้องใช้ความเข้าใจเชิงบริบทสูง

ฉากทัศน์ที่ 3 คือ “วิกฤติอัตลักษณ์” (identity crisis) ผู้คนจำนวนมากเผชิญกับความไม่แน่นอนเกี่ยวกับบทบาทของตนเองในระบบเศรษฐกิจและสังคมใหม่ โดยเฉพาะในช่วงเปลี่ยนผ่านที่ทักษะเดิมยังไม่หายไปทั้งหมด แต่ทักษะใหม่ยังไม่ถูกสร้างขึ้นอย่างเพียงพอ

ในเชิงนโยบาย ข้อค้นพบนี้ชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นในการยกระดับกรอบการกำกับดูแลเอไอจาก “มิติทางเทคนิค” ไปสู่ “มิติทางสังคม” อย่างรอบด้านมากขึ้น 

รัฐจำเป็นต้องเตรียมความพร้อมของแรงงาน โดยเฉพาะกลุ่มพนักงานคอปกขาวที่มีความเสี่ยงสูงต่อการถูกแทนที่หรือเปลี่ยนบทบาท และยังจำเป็นต้องมีมาตรการรองรับผลกระทบเชิงจิตใจ เช่น การสร้างระบบสนับสนุนด้านสุขภาวะจิตใจ และการออกแบบนโยบายเศรษฐกิจที่ให้คุณค่ากับงานที่สร้างคุณค่าเชิงมนุษย์มากขึ้น

ทุกวันนี้ เอไออาจไม่ได้เป็นเพียงเทคโนโลยีที่เปลี่ยนโลกอีกต่อไป แต่คือกระจกที่สะท้อนว่า ในวันที่เอไอทำแทนเราได้ มนุษย์ยังเลือกจะเป็นอะไรต่อไป