โลกเศรษฐกิจและการจัดการสมัยใหม่ในยุคที่ผ่านมาออกแบบภายใต้แนวคิดสำคัญข้อหนึ่ง คือการทำให้ระบบทำงานอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด (Efficiency) ไม่ว่าจะเป็นห่วงโซ่อุปทานแบบ Just-in-Time การผลิตที่ลดต้นทุนให้ต่ำที่สุด
หรือระบบเศรษฐกิจโลกที่เชื่อมต่อกันอย่างแนบแน่นผ่านเครือข่ายการค้าและโลจิสติกส์ทั่วโลก
แนวคิดนี้ได้รับอิทธิพลอย่างมากจากเศรษฐศาสตร์อุตสาหกรรมและทฤษฎีการจัดการในศตวรรษที่ 20 ซึ่งมองระบบเศรษฐกิจเสมือนเครื่องจักรขนาดใหญ่ที่สามารถปรับจูนให้ทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด
อย่างไรก็ตาม เมื่อเข้าสู่ศตวรรษที่ 21 ภาพของโลกเริ่มเปลี่ยนไปอย่างชัดเจน วิกฤติการณ์หลายระลอก ไม่ว่าจะเป็นวิกฤติการเงินโลกปี 2008 การระบาดของโควิด-19 ความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์และภัยสงคราม ตลอดจนภัยพิบัติจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
ได้เปิดเผยข้อจำกัดสำคัญของระบบที่ถูกออกแบบเพื่อ ประสิทธิภาพสูงสุดแต่มีความยืดหยุ่นต่ำ ระบบที่ดูเหมือนสมบูรณ์แบบในยามปกติกลับสะดุดได้อย่างง่ายดายเมื่อเกิดแรงกระแทกขนาดใหญ่
รายงานของ McKinsey Global Institute ระบุว่า โดยเฉลี่ยแล้วบริษัทขนาดใหญ่ทั่วโลกต้องเผชิญกับการหยุดชะงักของห่วงโซ่อุปทานอย่างน้อยหนึ่งเดือนหรือมากกว่านั้นในทุก ๆ 3.7 ปี และวิกฤติการณ์ใหญ่เพียงครั้งเดียวสามารถกลืนกินกำไรทั้งปีของบริษัทได้ถึง 40-45% ของกำไร สิ่งที่เคยออกแบบให้มีประสิทธิภาพสูงสุดและต้นทุนต่ำที่สุดในยามปกติกลายเป็นต้นทุนที่แพงที่สุดในยามวิกฤติ
ดังนั้น คำว่า Resilience หรือความยืดหยุ่นของระบบ กลายเป็นแนวคิดสำคัญมากขึ้นในวงวิชาการและนโยบายสาธารณะ งานวิจัยด้านระบบนิเวศและการจัดการระบบซับซ้อน โดยเฉพาะแนวคิดของนักนิเวศวิทยา C. S. Holling อธิบายว่า ความยืดหยุ่นไม่ได้หมายถึงการป้องกันไม่ให้เกิดวิกฤติ
แต่หมายถึงความสามารถของระบบในการ ดูดซับแรงกระแทก ปรับตัว และฟื้นตัว โดยยังรักษาหน้าที่หลักของระบบไว้ได้ ระบบที่มี resilience จึงไม่ใช่ระบบที่ไม่เคยล้ม แต่เป็นระบบที่ล้มยาก ล้มแล้วลุกเร็ว และเรียนรู้จากการล้ม
หากมองลึกลงไปอีกชั้นหนึ่ง ความท้าทายของศตวรรษที่ยี่สิบเอ็ดไม่ได้อยู่ที่การสร้างระบบที่ “ทนต่อ shock” เท่านั้น เพราะในโลกปัจจุบัน shock ไม่ได้เป็นเหตุการณ์ชั่วคราวอีกต่อไป แต่กลายเป็นสภาพแวดล้อมพื้นฐานของระบบ นักอนาคตศาสตร์บางคนจึงเรียกยุคนี้ว่า Age of Permanent Volatility หรือยุคที่ความผันผวนกลายเป็นเรื่องปกติของระบบเศรษฐกิจและสังคม
เมื่อโลกเต็มไปด้วยแรงกระแทกอย่างต่อเนื่อง คำถามจึงเปลี่ยนจากระบบจะอยู่รอดได้หรือไม่ ไปสู่คำถามว่าระบบสามารถวิวัฒน์ไปพร้อมกับแรงกระแทกได้หรือไม่ ในมุมมองนี้ Resilience เป็นเพียงระดับแรกของการปรับตัวของระบบ ระดับที่สองคือ Adaptation หรือความสามารถในการปรับโครงสร้างของระบบเมื่อบริบทเปลี่ยน
และระดับที่ลึกที่สุดคือ Transformation หรือการเปลี่ยนรูปแบบของระบบโดยสิ้นเชิงเพื่อให้เหมาะกับโลกใหม่ แนวคิดสามระดับนี้ปรากฏในงานวิจัยด้าน socio-ecological systems และการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
การเปลี่ยนผ่านเชิงแนวคิดนี้ทำให้จำเป็นต้องมองระบบผ่านเลนส์ใหม่ จากเดิมที่ออกแบบระบบเหมือน เครื่องจักร (Machine) สู่การออกแบบระบบเหมือน สิ่งมีชีวิต (Living Organism) ที่สามารถเติบโต เรียนรู้ และปรับตัวได้
ธรรมชาติให้บทเรียนสำคัญเกี่ยวกับความยืดหยุ่นเช่นกัน ระบบนิเวศที่มีความหลากหลายสูงมักมี resilience สูง เพราะเมื่อองค์ประกอบหนึ่งล้มลง องค์ประกอบอื่นสามารถเข้ามาทดแทนได้
งานวิจัยในด้านนิเวศวิทยาพบว่า ความหลากหลายทางชีวภาพมีความสัมพันธ์โดยตรงกับความสามารถของระบบนิเวศในการฟื้นตัวจากการรบกวน ดังนั้น ความซับซ้อนและความหลากหลายจึงไม่ใช่จุดอ่อน แต่เป็นแหล่งกำเนิดของความยืดหยุ่นของระบบ
บทเรียนเดียวกันปรากฏในระบบเศรษฐกิจโลก ประเทศที่มี resilience สูงมักเป็นประเทศที่สร้าง ระบบหลายวงจร (Multi-loop systems) ซึ่งสามารถทำงานทดแทนกันได้เมื่อส่วนหนึ่งหยุดชะงัก
ในระดับองค์กร ปรากฏในรูปแบบของการกระจายความเสี่ยงของซัพพลายเชน การมีระบบข้อมูลสำรองหลายแห่ง และการมีทีมงานที่สามารถทำงานทดแทนกันได้ ระบบที่มีทางเลือกมากกว่าหนึ่งเส้นทางสามารถปรับตัวได้รวดเร็วกว่าเมื่อสถานการณ์เปลี่ยน
หากมองไปอีกระดับหนึ่ง ความยืดหยุ่นของระบบไม่ได้เกิดจากโครงสร้างเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากความสามารถในการเรียนรู้ของระบบด้วย ระบบที่มี resilience จริงไม่เพียงรับมือกับวิกฤติได้ดี แต่สามารถใช้วิกฤติเป็นข้อมูลในการพัฒนาตัวเอง
ดังเช่น Nassim Nicholas Taleb ที่เรียกคุณสมบัตินี้ว่า Antifragility ซึ่งหมายถึงระบบที่ไม่เพียงทนต่อความผันผวน แต่สามารถแข็งแรงขึ้นจากความผันผวนได้ ทุกครั้งที่เกิด shock ระบบจะเรียนรู้และพัฒนาตัวเองให้พร้อมมากขึ้นในครั้งต่อไป
ในโลกเก่า วิกฤติถูกมองว่าเป็นความผิดปกติที่ต้องกำจัด แต่ในโลกใหม่ วิกฤติกลายเป็นข้อมูลสำคัญของการวิวัฒน์ของระบบ ตัวอย่างหนึ่งคือ การใช้ Digital Twins หรือการจำลองระบบในโลกเสมือนจริง ซึ่งช่วยให้องค์กรสามารถทดสอบสถานการณ์วิกฤติต่าง ๆ
เช่น การเปลี่ยนเส้นทางขนส่งหรือการเปลี่ยนซัพพลายเออร์ก่อนตัดสินใจจริง ซึ่งงานวิจัยพบว่าสามารถลดเวลาการฟื้นตัวจากวิกฤติได้มากกว่าครึ่งหนึ่ง
เมื่อมองไปในอนาคต วิกฤติต่างๆ ที่กำลังเกิดขึ้นอาจเป็นการเปลี่ยนผ่านของอารยธรรม เราอาจต้องมองโลกใหม่จากที่พยายามควบคุมความไม่แน่นอน ไปสู่โลกที่เรียนรู้ที่จะเติบโตผ่านความไม่แน่นอน เป้าหมายของการออกแบบระบบจะไม่ใช่การสร้างโลกที่ไร้ความเสี่ยง เพราะอาจไม่มีอยู่จริง
เป้าหมายที่แท้จริงคือ การสร้างระบบที่สามารถเรียนรู้ ปรับตัว และวิวัฒน์ไปพร้อมกับแรงกระแทกของโลกได้
