รศ.ดร.วัชรินทร์ ลอยลม ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี เปิดเผยถึงความคืบหน้าการทำงานของ สถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี มหาวิทยาลัยขอนแก่น ว่า ในช่วงวันที่ 31 มีนาคม - 3 เมษายน 2569 นี้ ผู้ทรงคุณวุฒิจากองค์การอนามัยโลก หรือ WHO จะมาดูการทำงานของสถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดีที่มหาวิทยาลัยขอนแก่น โดยทางทีมงานสถาบันวิจัยฯจะนำเสนอการทำงานในเรื่องการทำงานวิจัยตั้งแต่ระดับต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ ทั้งการคัดกรองพยาธิ การคัดกรองหามะเร็งท่อน้ำดี การเปิดศูนย์ฯ และพาไปเยี่ยมโรงเรียนที่ใช้หลักสูตรให้ความรู้เรื่องพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี
จากนั้นจะมีการให้ข้อมูลเรื่องชุดตรวจหาพยาธิใบไม้ตับชนิดเร็วจากปัสสาวะ หรือรู้จักในชื่อ OV ATK เพื่อให้เห็นความก้าวหน้าของการวิจัยและการนำไปใช้จริง รวมไปถึงการพาไปดูการทำปลาร้า การหมักปลาส้ม บ่อบำบัดสิ่งปฏิกูลจากส้วม ซึ่งเป็นกระบวนการคัดกรอง จัดการ และรักษา ตั้งแต่ต้นจนจบ ซึ่งถ้าหาก WHO มาเห็นสิ่งที่ทางสถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดีทำแล้ว อยากจะให้คำแนะนำทางสถาบันก็จะนำเพื่อที่จะได้นำไปปรับใช้เพื่อนำไปสู่การทำงานที่มีประสิทธิภาพมากขึ้น และจะถือโอกาสเสนอให้ WHO นำสิ่งที่ทางสถาบันวิจัยทำขยายผลไปยังประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เพื่อร่วมกันแก้ปัญหาพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี เพื่อแก้ปัญหาแบบองค์รวม
ด้าน ศ.ดร.ไพบูลย์ สิทธิถาวร คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น และทีมนักวิจัยสถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี มหาวิทยาลัยขอนแก่น กล่าวว่า หลังจากมหาวิทยาลัยขอนแก่นได้วิจัยชุดตรวจหาพยาธิใบไม้ตับชนิดเร็วจากปัสสาวะ ซึ่งถือเป็นครั้งแรกของโลก หรือรู้จักในชื่อ OV ATK และได้นำมาใช้ตรวจหาพยาธิใบไม้ตับเมื่อปี 2567 ที่ผ่านมา พร้อมผลักดันเข้าสู่สิทธิของ สปสช. ให้ประชาชนทุกคนสามารถตรวจหาพยาธิใบไม้ตับได้ปีละ 1 ครั้ง ซึ่งที่ผ่านมาพบว่าสามารถตรวจคัดกรองหาพยาธิใบไม้ตับได้มากถึงแสนกว่าคน
โดยปัญหาใหญ่ของการเสียชีวิตของคนอีสานคือโรคมะเร็ง โดยเฉพาะโรคมะเร็งท่อน้ำดีคือ “การตรวจพบเมื่อสายไป” เนื่องจากพยาธิใบไม้ตับเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เกิดการอักเสบเรื้อรังของท่อน้ำดีนานนับ 20-30 ปี จนกลายเป็นมะเร็งในที่สุด โดยที่ผ่านมาการตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิมีมากว่า 40 ปี แต่มีข้อจำกัดสูง ทั้งความยุ่งยากในการเก็บสิ่งส่งตรวจ และความผิดพลาดจากการแยกชนิดไข่พยาธิลำบาก เพราะหากเขี่ยอุจาระเจอไข่ถึงจะตรวจได้ว่าติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ แต่หากเขี่ยหาไข่พยาธิไม่เจอก็ทำให้ไม่รู้ว่าติดพยาธิหรือไม่
ศ.ดร.ไพบูลย์ กล่าวต่อว่า จากนั้นทีมนักวิจัย ของมหาวิทยาลัยขอนแก่น ร่วมกับสถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี ได้พัฒนาชุดตรวจแอนติเจนในปัสสาวะ ซึ่งต่อยอดจากวิธี ELISA ที่ต้องใช้เวลาถึง 6 ชั่วโมงในห้องทดลอง มาเป็นชุดตรวจชนิดเร็ว หรือ แร็ปปิดเทสต์ (Rapid Test) ที่มีคุณสมบัติเด่นคือ มีความแม่นยำสูง คือมีความไว 94% และความจำเพาะ 92% โดยสามารถระบุเชื้อพยาธิใบไม้ตับได้โดยตรง ไม่เกิดปฏิกิริยาข้ามกับพยาธิชนิดอื่น
นอกจากนั้นยังใช้งานหน้างานได้ทันที ไม่ต้องมีอุปกรณ์เสริม เพียงหยดปัสสาวะลงในแถบตรวจ รู้ผลภายใน 5-10 นาที โดยทำการวิจัยในห้องทดลองกว่า 10 ปีและเอามาใช้ในการตรวจจริงในปี 2567 ที่ผ่านมา และสามารถตรวจคัดกรองคนได้เป็นกว่าแสนคนคน อีกทั้งตรวจพบ “ผู้ติดเชื้อล่องหน” จากการศึกษาใน 21 จังหวัด พบว่าการตรวจอุจจาระเจอเชื้อเพียง 12% แต่เมื่อใช้ชุดตรวจปัสสาวะกลับพบผู้ติดเชื้อสูงถึงเกือบ 50% ซึ่งคนกลุ่มนี้คือกลุ่มเสี่ยงสะสมที่ต้องรีบได้รับยารักษาและเข้าสู่กระบวนการคัดกรองมะเร็ง
โมเดลเกาหลีใต้สู่ “อีสานปลอดพยาธิ”
ศ.ดร.ไพบูลย์ กล่าวต่อว่า การทำงานของทีมวิจัยมหาวิทยาลัยขอนแก่น มีต้นแบบความสำเร็จจากประเทศเกาหลีใต้ที่สามารถลดอัตราติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับเหลือไม่ถึง 1% ผ่านความร่วมมือของภาคประชาชน สำหรับประเทศไทย นอกจากการใช้นวัตกรรมแล้ว “ความตระหนัก” ของคนในพื้นที่คือสิ่งสำคัญที่สุด โดยเฉพาะกลุ่มที่มีพฤติกรรมการกินปลาดิบสะสมมานาน นอกจากนั้นโครงการแก้ไขปัญหาโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี โดยมหาวิทยาลัยขอนแก่น มุ่งเน้นการตรวจคัดกรองด้วยอัลตราซาวด์ (Ultrasound) เพื่อวินิจฉัยมะเร็งท่อน้ำดีในระยะเริ่มต้น หรือ CASCAP (Cholangiocarcinoma Screening and Care Program) ได้วางระบบการดูแลประชาชนแบบครบวงจร โดยกลุ่มอายุน้อยกว่า 40 ปี เน้นการตรวจปัสสาวะและรักษาเพื่อ “ล้างบางพยาธิ” ตัดวงจรการติดเชื้อใหม่ กลุ่มอายุ 40-50 ปีขึ้นไป นอกจากรักษาพยาธิแล้ว ต้องเข้าสู่การตรวจ “อัลตราซาวด์” เพื่อค้นหามะเร็งระยะเริ่มต้น (Early Diagnosis) ซึ่งหากพบก้อนเนื้อขนาดเล็กจะสามารถผ่าตัดรักษาให้หายขาดได้ เปลี่ยนชีวิตผู้ป่วยให้มีโอกาสอยู่ดูความสำเร็จของลูกหลานต่อไป
“ปัจจุบันชุดตรวจ OV ATK ในเวอร์ชั่นแรกได้ถูกนำมาใช้งานจริงแล้ว และมีบริษัทเอกชนนำไปผลิตเพื่อป้อนสู่ระบบ และให้สิทธิ์ประชาชนในการตรวจคัดกรองได้ปีละ 1 ครั้ง และทีมวิจัยกำลังพัฒนาสู่เวอร์ชั่นถัดไปที่จะลดการพึ่งพาสารจากธรรมชาติสู่สารสังเคราะห์ เพื่อให้ผลิตได้จำนวนมหาศาลไร้ข้อจำกัด พร้อมขยายผลความร่วมมือไปยังประเทศเพื่อนบ้านอย่าง ลาว และกัมพูชา ผ่านองค์กรระหว่างประเทศอย่าง WHO เพื่อกำจัดโรคนี้ให้หมดไปจากภูมิภาคลุ่มน้ำโขงอย่างยั่งยืน” ศ.ดร.ไพบูลย์ กล่าว
