หลายคนคงเคยรู้สึกว่า ช่วงไหนเครียดหนัก ๆ จะป่วยง่ายเป็นพิเศษ ไม่ว่าจะเป็นหวัด เจ็บคอ ปวดท้อง ผื่นขึ้น หรือโรคประจำตัวกำเริบ อาจจะตั้งคำถามว่า นี่เป็นแค่ความรู้สึกที่คิดไปเอง หรือมีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับจริง?
คำตอบคือ จริง แต่ต้องแยกให้ออกว่า “เครียดแบบไหน”
‘กรุงเทพธุรกิจ จุดประกาย’ ชวนผู้อ่านทำความเข้าใจความแตกต่างระหว่าง ความเครียดระยะสั้น และ ความเครียดเรื้อรัง พร้อมสำรวจผลกระทบของความเครียดที่ไม่ได้จำกัดอยู่แค่จิตใจ แต่ส่งผลต่อระบบต่าง ๆ ของร่างกายในระยะยาว
ความเครียดคืออะไร
ความเครียด คือ การตอบสนองทางร่างกายและจิตใจต่อสถานการณ์ที่ทำให้รู้สึกกดดัน ไม่สบายใจ หรือถูกคุกคาม ซึ่งเป็นกลไกธรรมชาติที่ช่วยให้เราปรับตัวและรับมือกับความท้าทาย แต่หากเกิดขึ้นมากเกินไปจนควบคุมไม่ได้ จะส่งผลเสียต่อสุขภาพกาย จิตใจ และความสัมพันธ์
เครียดระยะสั้น และ เครียดเรื้อรัง
ไม่ใช่ความเครียดทุกแบบที่จะทำร้ายภูมิคุ้มกัน แดเนียล เอ็ม. เดวิส (Daniel M. Davis) หัวหน้าภาควิชาวิทยาศาสตร์ชีวภาพแห่ง Imperial College London อธิบายว่า
“ความเครียดมีผลต่อระบบภูมิคุ้มกันอย่างชัดเจน แต่ความเครียดเป็นคำที่กว้างมาก ตั้งแต่ความเครียดจากการดูหนังสยองขวัญ ไปจนถึงความเครียดระยะยาวอย่างการงาน”
ความเครียดระยะสั้น (Short-term stress)
เช่น การรีบไปทำงาน รถติด การสอบ หรือการพรีเซนต์งาน ร่างกายจะหลั่งฮอร์โมน อะดรีนาลีน (adrenaline) และ คอร์ติซอล (cortisol) ออกมาเพียงชั่วคราว ทำให้จำนวนเซลล์ภูมิคุ้มกันในเลือดเกิดการเปลี่ยนแปลงเล็กน้อย แต่โดยทั่วไปจะกลับสู่ภาวะปกติภายในเวลาประมาณ 1 ชั่วโมง ความเครียดลักษณะนี้จึง แทบไม่ส่งผลเสียต่อระบบภูมิคุ้มกันในระยะยาว
ความเครียดเรื้อรัง (Chronic stress)
ตรงกันข้ามกับความเครียดระยะสั้น ความเครียดเรื้อรัง เช่น ปัญหาการเงิน ความสัมพันธ์ที่ตึงเครียด หรือแรงกดดันจากงานที่สะสมต่อเนื่อง ทำให้ร่างกายอยู่ในโหมด “ถูกคุกคาม” ตลอดเวลา ต่อมหมวกไตจึงหลั่งฮอร์โมนคอร์ติซอลออกมาอย่างต่อเนื่อง ซึ่งฮอร์โมนตัวนี้เองคือ ปัจจัยสำคัญที่ทำให้ระบบภูมิคุ้มกันอ่อนแอลงจริง
ฮอร์โมนความเครียด ทำให้ภูมิต่อสู้โรคได้น้อยลงอย่างไร?
แดเนียล อธิบายว่า “ถ้าเรานำเซลล์ภูมิคุ้มกันไปเจอกับเซลล์ผิดปกติ เช่น เซลล์มะเร็ง มันจะทำลายได้ดีมาก แต่เมื่อเราเติมคอร์ติซอลเข้าไป ประสิทธิภาพนั้นลดลงอย่างชัดเจน”
หมายความว่า คอร์ติซอลทำให้เซลล์ภูมิคุ้มกัน ทำงานช้าลง อ่อนแรงลง และหากร่างกายอยู่ในภาวะนี้เป็นเวลานาน เช่น เป็นสัปดาห์หรือเป็นเดือน ความสามารถในการต้านโรคจะลดลงจริง
ความเครียดส่งผลต่อร่างกายได้มากกว่าที่คิด
แพทย์เวชศาสตร์ทั่วไป ริชาร์ด แลง (Richard Lang) และ จิตแพทย์ ซูซาน อัลเบอร์ส (Susan Albers) อธิบายตรงกันว่า ความเครียดอาจไม่ได้เป็นสาเหตุโดยตรงของโรค แต่สามารถทำให้อาการของโรคที่มีอยู่รุนแรงขึ้น และก่อให้เกิดวงจรความเครียดที่ซ้ำซ้อนทั้งทางกายและใจ
เมื่อความเครียดกลายเป็นภาวะเรื้อรัง ผลกระทบที่เกิดขึ้นสามารถแสดงออกได้ในหลายระบบของร่างกาย ดังนี้
- กล้ามเนื้อและข้อต่อ: ความเครียดทำให้กล้ามเนื้อหดเกร็งโดยไม่รู้ตัว ส่งผลให้เกิดอาการปวดตึง ปวดเรื้อรัง และอาจกระตุ้นให้อาการของโรคอย่าง ไฟโบรมัยอัลเจีย หรือ ข้ออักเสบ กำเริบได้ง่ายขึ้น
- หัวใจและปอด: ฮอร์โมนความเครียดที่หลั่งต่อเนื่องสามารถเพิ่มอัตราการเต้นของหัวใจและความดันโลหิต ทำให้เกิดอาการใจสั่น หัวใจเต้นผิดจังหวะ หายใจถี่ และเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหัวใจในระยะยาว
- ผิวหนังและเส้นผม: ช่วงที่เครียดมากๆ หลายคนพบว่าสิว ผื่น ลมพิษ หรืออาการคันผิวหนังแย่ลง รวมถึงผมร่วงและเหงื่อออกมากผิดปกติ เนื่องจากสมดุลของฮอร์โมนถูกรบกวน
- ระบบทางเดินอาหาร: ความเครียดส่งผลโดยตรงต่อลำไส้และการย่อยอาหาร ทำให้เกิดอาการท้องอืด ปวดท้อง ท้องเสีย หรือท้องผูก รวมถึงโรคลำไส้แปรปรวนและกรดไหลย้อน
- ระบบภูมิคุ้มกัน: เมื่อร่างกายเผชิญความเครียดเรื้อรัง ภูมิคุ้มกันจะทำงานได้ลดลง ทำให้เป็นหวัดหรือไข้หวัดใหญ่ได้ง่ายขึ้น และอาจทำให้โรคภูมิคุ้มกันทำงานผิดปกติกำเริบ
- ฮอร์โมนและรอบเดือน: ในผู้หญิง ความเครียดอาจรบกวนการทำงานของฮอร์โมนเพศ ส่งผลให้รอบเดือนมาไม่สม่ำเสมอ หรือขาดประจำเดือนในบางช่วง
- การนอนหลับ: ความเครียดทำให้สมองอยู่ในโหมดตื่นตัว หลับยาก หลับไม่ลึก หรือสะดุ้งตื่นกลางดึก เมื่อการนอนถูกรบกวนต่อเนื่อง สุขภาพโดยรวมก็ยิ่งถดถอยลง
- น้ำหนักและระบบเผาผลาญ: ระดับคอร์ติซอลที่สูงต่อเนื่องมีผลให้เมตาบอลิซึมทำงานช้าลง ร่างกายสะสมไขมันได้ง่ายขึ้น โดยเฉพาะบริเวณหน้าท้อง
- พฤติกรรมการกินและการดูแลตัวเอง: ความเครียดทำให้หลายคนกินมากเกินไป กินน้อยเกินไป หรือเลือกอาหารที่ไม่ดีต่อสุขภาพ รวมถึงออกกำลังกายน้อยลง ซึ่งยิ่งส่งผลเสียต่อร่างกายและอารมณ์
- สุขภาพจิตและพลังใจ: ความเครียดที่สะสมอาจนำไปสู่ความวิตกกังวล ภาวะซึมเศร้า ความรู้สึกหมดแรงใจ และลดความสุขจากกิจกรรมที่เคยชอบ ซึ่งมักย้อนกลับไปซ้ำเติมสุขภาพกายอีกครั้ง
ลดความเครียด คือการดูแลภูมิคุ้มกันทางอ้อม
แม้ในชีวิตจริงจะเป็นเรื่องยากที่จะวัดได้อย่างชัดเจนว่า “ภูมิคุ้มกันที่แข็งแรง” มีระดับมากน้อยเพียงใด แต่งานวิจัยจำนวนไม่น้อยชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่า การฝึกสติและการจัดการความเครียดอย่างสม่ำเสมอ ไม่ว่าจะเป็นการทำสมาธิ การฝึก Mindfulness หรือการเคลื่อนไหวช้า ๆ อย่างมีสติ เช่น Tai Chi สามารถช่วยลดระดับฮอร์โมนคอร์ติซอลได้ ซึ่งมีแนวโน้มส่งผลดีต่อระบบภูมิคุ้มกันในระยะยาว
อย่างไรก็ตาม หากความเครียดเริ่มส่งผลต่อการใช้ชีวิตประจำวัน เช่น นอนไม่หลับต่อเนื่อง เบื่ออาหารหรือกินมากผิดปกติ หรือรู้สึกหมดแรงจนไม่สามารถทำงานหรือดำเนินชีวิตได้ตามปกติ นั่นอาจเป็นสัญญาณว่าความเครียดกำลังเข้ามาควบคุมชีวิตมากเกินไป การปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญอาจเป็นก้าวสำคัญของการดูแลทั้งสุขภาพใจและภูมิคุ้มกันในระยะยาว
อ้างอิง theguardian , health.clevelandclinic , unicef