ผ่าโมเดล "เรือไฟฟ้าหางยาว" PEA นวัตกรรมสู้มลพิษวิถีคลอง กางตัวเลข SROI คุ้มค่า 4.70 เท่า บทเรียนสปีดเทคฯ 5 เจนเนอเรชัน จาก "ดำเนินสะดวก" สู่ "ทะเลบัวแดง"
KEY POINTS
- โครงการเรือไฟฟ้าหางยาวของ PEA ที่ตลาดน้ำดำเนินสะดวกมีการพัฒนาเทคโนโลยีอย่างรวดเร็วต่อเนื่อง 5 รุ่น (Gen 1 - Gen 5) เพื่อแก้ปัญหาที่พบจากการใช้งานจริง เช่น กำลังมอเตอร์ไม่พอ ระยะทางวิ่งสั้น และการชาร์จ
- เกิดการปฏิวัติสเปกครั้งใหญ่ในรุ่นที่ 3 (ปี 2566) โดยเปลี่ยนมาใช้มอเตอร์ PMSM ประสิทธิภาพสูง, แบตเตอรี่ NMC ชนิดเดียวกับรถยนต์ไฟฟ้า Tesla, เปลี่ยนระบบส่งกำลังเป็นโซ่เพื่อความทนทาน และติดตั้งสถานี DC Fast Charge
- บทเรียนสำคัญคือปัญหาการซ่อมบำรุง โดยพบว่าเรือรุ่นแรกๆ (ปี 2564-2565) ประมาณ 10 ลำ ไม่สามารถใช้งานได้ ซึ่งหากไม่แก้ไขจะฉุดค่าตอบแทนทางสังคม (SROI) ให้ลดลงกว่าครึ่ง
- รุ่นที่ 4 (ปี 2567) ได้เพิ่มระบบ "Turbo Mode" และได้รับผลตอบรับที่ดีโดยไม่พบปัญหาการใช้งาน สะท้อนถึงการพัฒนาที่ตอบโจทย์ผู้ใช้มากขึ้น
- โครงการมีแผนขยายผลนวัตกรรมในรุ่นที่ 5 (ปี 2568) จากตลาดน้ำดำเนินสะดวกสู่พื้นที่ใหม่คือ ทะเลบัวแดง จังหวัดอุดรธานี โดยร่วมมือกับมหาวิทยาลัยขอนแก่น
การถอดรหัสความคุ้มค่าของการลงทุนภาครัฐและรัฐวิสาหกิจในยุคเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาด ไม่ได้วัดกันเพียงตัวเลขผลกำไรทางบัญชี แต่ยังต้องวัดด้วย ผลตอบแทนทางสังคมต่อการลงทุน (Social Return on Investment : SROI) ซึ่งการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค (กฟภ.) หรือ PEA ร่วมกับบริษัท คัสต้อม เอเซีย จำกัด
ทั้งนี้ ผลการประเมินโครงการ "PEA พลังงานสะอาดเพื่อชุมชน" หรือ "โครงการ PEA เรือไฟฟ้า วิถีไทย" พบว่าการดำเนินงานตลอดระยะเวลา 5 ปี สามารถสร้างผลตอบแทนทางสังคมสูงถึง 4.70 เท่า โดยทุกการลงทุน 1 บาท สร้างมูลค่าเพิ่มทางสังคม 4.70 บาท
เจาะตัวเลข "SROI 1" 4.70 ลงทุน 8.5 ล้าน ได้มูลค่าสังคม 39.9 ล้านบาท
จากการประเมินกรอบ SROI ในพื้นที่เป้าหมายตลาดน้ำเหล่าตั๊กลัก และตลาดน้ำดำเนินสะดวก จังหวัดราชบุรี ภายใต้งบประมาณดำเนินงานรวม 8,500,000 บาท ในการสนับสนุนเครื่องยนต์เรือหางยาวไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์จำนวน 25 ลำ เฉลี่ยปีละ 5 ลำ ระหว่างปี 2564–2568) พบว่าสามารถสร้างผลประโยชน์สุทธิทางสังคมสะสม 5 ปี รวมสูงถึง 39,941,588 บาท
จากการคิดคำนวณมูลค่าทางเศรษฐศาสตร์ผ่านตัวชี้วัดและค่าแทนทางการเงิน (Financial Proxies) ในมิติต่าง ๆ ได้แก่
1. การลดปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์ เรือไฟฟ้าลดการปล่อยคาร์บอนได้ 40.62 kgCO₂eq/วัน/ลำ เมื่อคำนวณตามราคาคาร์บอนเครดิต (อ้างอิง 50 บาท/tCO₂eq) สร้างมูลค่าทางสิ่งแวดล้อม 3,706.58 บาท/ปี สำหรับชุดเรือที่สนับสนุนแต่ละปี
2. การลดมลพิษทางเสียง ระดับเสียงเครื่องยนต์ลดลงเหลือสูงสุด 86.1 เดซิเบล เมื่อเทียบกับเครื่องยนต์ดีเซลเดิมที่ดังถึง 102.4 เดซิเบล ช่วยประหยัดค่าใช้จ่ายการรักษาโรคระบบการได้ยินของคนขับเรือ คิดสัดส่วน Attribution ของ PEA ที่ 70% เป็นมูลค่า 22,785 บาท/ปี
3. การลดปัญหาระบบทางเดินหายใจ ลดควันดำไอเสียในพื้นที่คลอง ประหยัดค่ารักษาพยาบาลของแม่ค้าและคนขับเรือ 407 คน (สัดส่วน Attribution 75%) คิดเป็นมูลค่า 76,312.50 บาท/ปี
4. การลดต้นทุนประกอบการ คนขับเรือมีค่าใช้จ่ายน้ำมันเชื้อเพลิง ค่าบำรุงรักษาเครื่องยนต์ และค่าธรรมเนียมตรวจจดทะเบียนเรือกับกรมเจ้าท่าที่ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ
5. การกระตุ้นเศรษฐกิจการท่องเที่ยว ดึงดูดนักท่องเที่ยวคุณภาพที่มีกำลังซื้อสูง โดยสถิติจ่ายจริงของนักท่องเที่ยวต่อทริป ได้แก่ ค่าซื้อสินค้าในตลาดน้ำเฉลี่ย 690 บาท, ค่านั่งเรือ 688 บาท, ค่าอาหาร 707 บาท, ค่าของหวาน 267 บาท, ค่าเดินทางในอำเภอ 876 บาท และค่าที่พัก 2,504 บาท
อย่างไรก็ดี ผลศึกษาระบุคำเตือนสำคัญว่า จากการติดตามเรือที่ส่งมอบในรุ่นปี 2564 และ 2565 พบมีเรือประมาณ 10 ลำ ไม่สามารถใช้งานได้จริงในปัจจุบัน หากปล่อยทิ้งไว้โดยไม่ซ่อมแซม อัตราผลตอบแทน SROI จะลดลงเหลือเพียง 1.99 ถึง 2.01 เท่า ซึ่งกลุ่มคนขับเรือและผู้ประกอบการท่าเรือเรียกร้องให้ PEA เร่งส่งช่างผู้เชี่ยวชาญเข้าซ่อมบำรุงและจัดฝึกอบรมความรู้การดูแลรักษาอย่างต่อเนื่องเพื่อไม่ให้งบประมาณสูญเปล่า
วิวัฒนาการเทคโนโลยี 5 เจนเนอเรชัน (Gen 1 - Gen 5)
โครงการนี้เริ่มต้นศึกษาตั้งแต่ปี 2562 และมีพิธีลงนาม MOU ร่วมกับ 9 หน่วยงานภาคีเครือข่าย เมื่อวันที่ 9 ธันวาคม 2564 โดย PEA ได้ลองผิดลองถูกและพัฒนาสเปกเครื่องยนต์เรือไฟฟ้าอย่างต่อเนื่องเพื่อตอบโจทย์วิถีชีวิตจริงของชาวคลอง
1. รุ่นที่ 1 (ปี 2564 - จุดเริ่มต้นนวัตกรรม) มอเตอร์เหนี่ยวนำ (Induction Motor) ขนาด 7 kW, แผงโซลาร์เซลล์ฟิล์มบาง (Thin Film) 375 W (1 แผง) และแบตเตอรี่ LiFePO4 ขนาด 72V 80Ah (ยกชาร์จไฟบ้าน 6 ชั่วโมง)
โดยปัญหาที่พบ: มอเตอร์ 7 kW แรงไม่พอสำหรับเรือขนาดใหญ่ (4 วา 2 ศอก), แบตเตอรี่ 80Ah วิ่งได้เพียง 3-4 รอบ (รอบละ 2.5 กม.) ไม่พอต่อการรับทัวร์วันละ 5 รอบ, ร่มเงาต้นไม้/อาคารบังแผงโซลาร์ และขาดมาตรฐานกลางในการต่อเรือหางยาว
2. รุ่นที่ 2 (ปี 2565 - เติมพลังก้าวแรก) อัปเกรดมอเตอร์เป็น 12 kW, แผงโซลาร์ 370 W x 2 แผง, เพิ่มแบตเตอรี่เป็น 72V 90Ah (แบต 45Ah x 2 ลูก) วิ่งได้ระยะทางประมาณ 11.25–12.5 กม.
3. รุ่นที่ 3 (ปี 2566 - ปรับสมดุลสู่ประสิทธิภาพ) เกิดการปฏิวัติสเปกครั้งใหญ่
- เปลี่ยนชนิดมอเตอร์เป็น PMSM (Permanent Magnet Synchronous Motor) 12 kW (รุ่น C-160A) ประสิทธิภาพสูงกว่า 90%
- เปลี่ยนแบตเตอรี่เป็น ชนิด NMC (Nickel Manganese Cobalt) ขนาด 72V 114Ah ซึ่งเป็นแบตเตอรี่ชนิดเดียวกับที่ใช้ในรถยนต์ไฟฟ้า Tesla ให้ความหนาแน่นพลังงานสูง (150–220 Wh/kg) น้ำหนักเบาและใช้พื้นที่ติดตั้งน้อยกว่า LiFePO4
- เปลี่ยนระบบส่งกำลังจาก "เฟือง" เป็น "โซ่" เพื่อแก้ปัญหาเฟืองและโรเตอร์พังเสียหายเวลาใบพัดเรือชนขยะแข็งอย่างลูกมะพร้าว
- ติดตั้งสถานีชาร์จไฟกระแสตรง (DC Fast Charge) 20A จำนวน 5 จุด สายยาว 5 เมตร ชาร์จเต็มไวใน 3-4 ชั่วโมง โดยไม่ต้องยกแบตเตอรี่ออกจากเรือ
4. รุ่นที่ 4 (ปี 2567 - เชื่อมต่อเพื่อขยายผล) เพิ่มระบบ "Turbo Mode" สำหรับเร่งความเร็วฉุกเฉินในการเข้าจอดหรือหลบหลีก ผลการสำรวจความพึงพอใจรุ่นที่ 4 ไม่พบปัญหาจากการใช้งานเลย
5. รุ่นที่ 5 (ปี 2568 - ต้นแบบสู่การเปลี่ยนแปลง) อยู่ระหว่างออกแบบสเปกและเตรียมขยายผลข้ามภูมิภาคสู่ทะเลบัวแดง อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ร่วมกับ มหาวิทยาลัยขอนแก่น (UVOLT) และวิสาหกิจชุมชนในพื้นที่
มิติ ESG & SDGs ตอบโจทย์ Social License to Operate
โครงการเรือไฟฟ้าของ PEA ได้รับการออกแบบภายใต้กรอบ CSR in Process เพื่อถอดถอนปัญหามลพิษทางเสียงและอากาศอย่างยั่งยืน ซึ่งสอดรับกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนของสหประชาชาติ (SDGs) 5 เป้าหมาย ได้แก่ เป้าหมายที่ 3 (สุขภาวะที่ดี), เป้าหมายที่ 7 (พลังงานสะอาด), เป้าหมายที่ 8 (เศรษฐกิจและการจ้างงาน), เป้าหมายที่ 11 (เมืองและชุมชนยั่งยืน) และเป้าหมายที่ 13 (การรับมือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ)
จากการสำรวจกลุ่มตัวอย่าง 354 ราย คนขับเรือ 63 ราย, ร้านค้า 61 ราย, ชุมชน 91 ราย, นักท่องเที่ยวไทย 54 ราย และต่างชาติ 85 ราย ร่วมกับการสัมภาษณ์เชิงลึก 20 ราย
ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียมองว่าโครงการนี้เกิดประโยชน์ต่อสังคมสูงถึง 87.54%, มีความตั้งใจและพร้อมสนับสนุนโครงการ 83.39% พร้อมให้คะแนนมุมมองว่าเรือไฟฟ้าสร้างการเปลี่ยนแปลงต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมสูงถึง 8.52 จาก 10 คะแนน
ด้านเสียงสะท้อนจริง (Voice of Customer) ท่าเรือต่าง ๆ เช่น ท่าเรือวันดี, ท่าเรือแชงค์, ชมรมการท่องเที่ยววัดโชติทายการาม และเทศบาลตำบลดำเนินสะดวก ต่างนำเรือไฟฟ้าไปใช้ในภารกิจและบริการนักท่องเที่ยวอย่างต่อเนื่อง
เพื่อให้โครงการขยายผลได้อย่างมั่นคง PEA ได้วางแนวทางสนับสนุนสำคัญในอนาคตไว้ 2 ด้านหลัก ได้แก่
1. สร้างการรับรู้และความเชื่อมั่น ประชาสัมพันธ์ประโยชน์ต่อชุมชนให้เป็นวงกว้าง และพัฒนาสมรรถนะเรือไฟฟ้าให้เสถียรเทียบเท่าเรือเครื่องยนต์น้ำมันเดิม
2. สร้างองค์ความรู้และทักษะช่างชุมชน อบรมวิธีการใช้งาน การดูแลรักษา และการปรับพฤติกรรมการขับขี่ให้แก่คนขับเรือ
นอกจากนี้ การศึกษาเน้นย้ำถึงข้อเสนอแนะในระดับโครงสร้าง 2 ประการ คือ การจัดทำ "มาตรฐานการต่อเรือหางยาวระดับประเทศ" ร่วมกับกรมเจ้าท่า เพื่อให้ขนาดลำเรือมีความกว้าง-ยาวเป็นมาตรฐานรองรับบล็อกมอเตอร์ไฟฟ้า และการผลักดันการรับรองมาตรฐานความปลอดภัยแบตเตอรี่ (Battery Safety Certification) จากเดิมที่เป็นระบบ Custom Built ให้เป็นมาตรฐานสากลเพื่อรองรับการผลิตเชิงพาณิชย์ในอนาคต





