วันพฤหัสบดี ที่ 19 พฤศจิกายน 2569

Login
Login

ชลประทานยกเครื่องบริหารน้ำ เปลี่ยนทุกหยดเป็นรายได้เกษตรกร

กรมชลประทานดัน Big Reset เปลี่ยนโจทย์จากส่งน้ำสู่สร้างรายได้ยั่งยืนให้เกษตรกร ผสานดาวเทียม GISTDA แพลตฟอร์ม iDWater และ IoT วางแผนส่งน้ำแม่นยำ พร้อมเชื่อมพืชทางเลือกกับตลาดในพื้นที่รับมือภัยแล้งและต้นทุนพุ่ง

KEY POINTS

  • กรมชลประทานปรับเปลี่ยนแนวทางการบริหารจัดการน้ำครั้งใหญ่ (Big Reset) โดยเปลี่ยนเป้าหมายจากการส่งน้ำเพื่อการเพาะปลูก ไปสู่การบริหารจัดการน้ำเพื่อสร้างรายได้ที่ยั่งยืนให้เกษตรกร
  • นำเทคโนโลยีสมัยใหม่ เช่น ข้อมูลดาวเทียม ระบบพยากรณ์ และ IoT มาใช้เพื่อเพิ่มความแม่นยำในการส่งน้ำให้ตรงตามความต้องการของพืชและลดการสูญเสีย
  • ส่งเสริมให้เกษตรกรมีส่วนร่วมในการวางแผน และเชื่อมโยงการปลูกพืชให้สอดคล้องกับปริมาณน้ำและความต้องการของตลาด เพื่อลดความเสี่ยงและสร้างรายได้ที่มั่นคง

การก้าวข้ามกับดักความยากจนและรายได้ไม่แน่นอนของเกษตรกรไทยต้องอาศัยการปรับเปลี่ยนโครงสร้างและระบบการทำงานครั้งใหญ่ หรือ “Big Reset” ในภาคการเกษตร เพื่อขยับจากการส่งน้ำให้เพียงพอต่อการเพาะปลูก ไปสู่การสร้างรายได้ที่ยั่งยืนและยกระดับคุณภาพชีวิตเกษตรกรอย่างแท้จริง

นายวิทยา แก้วมี อธิบดีกรมชลประทาน เปิดเผย ในการสัมมนา เรื่อง THAILAND AGRI FUTURE 2027 THE BIG RESET หัวข้อ THAI AGRI | THE BIG RESET รื้อโครงสร้างเกษตรไทย ว่า ปัญหาความยากจนและความไม่มั่นคงทางรายได้ของเกษตรกรไทยเป็นโจทย์สำคัญที่อยู่ในความคิดมาโดยตลอด ทั้งที่ประเทศไทยมีศักยภาพด้านการเกษตรสูงและมีพื้นที่ชลประทานครอบคลุมหลายสิบล้านไร่ การจะก้าวข้ามกับดักดังกล่าวจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนโครงสร้างและระบบการทำงานครั้งใหญ่ หรือ “Big Reset” ในภาคการเกษตร โดยเปลี่ยนเป้าหมายจากการมุ่งเน้นเพียงแค่การส่งน้ำให้เพียงพอต่อการเพาะปลูก (Water Supply) ไปสู่การบริหารจัดการน้ำเพื่อสร้างความมั่นคงทางรายได้และยกระดับคุณภาพชีวิตของเกษตรกรอย่างแท้จริง 

เมื่อพิจารณาบริบทของภาคการเกษตรในปัจจุบัน จะพบว่าเกษตรกรไม่ได้เผชิญปัญหาเพียงลำพัง แต่กำลังรับมือกับความท้าทายเชิงระบบที่ซับซ้อนหลายด้าน ประการแรกคือ ความแปรปรวนของสภาพภูมิอากาศ แม้ประเทศไทยจะตั้งอยู่ในเขตมรสุมที่มีปริมาณฝนเฉลี่ยต่อปีค่อนข้างสูง แต่รูปแบบการตกของฝนกลับเปลี่ยนแปลงไปอย่างสุดขั้ว บางพื้นที่เกิดฝนตกหนักในระยะเวลาสั้นๆ จนส่งผลกระทบ ขณะที่บางภูมิภาคประสบปัญหาฝนทิ้งช่วงและภัยแล้งอย่างชัดเจน เช่น ปริมาณฝนในพื้นที่ภาคอีสานตอนบนที่น้อยกว่าภาคกลางและภาคเหนือ ทำให้ปริมาณน้ำกักเก็บในเขื่อนแต่ละภูมิภาคแตกต่างกันมาก ก่อให้เกิดทั้งมิติของพื้นที่เสี่ยงแล้ง พื้นที่มั่นคง และพื้นที่น้ำท่วมในเวลาเดียวกัน 

ชลประทานยกเครื่องบริหารน้ำ เปลี่ยนทุกหยดเป็นรายได้เกษตรกร

นอกจากนี้ แรงกดดันด้านต้นทุนและความผันผวนของตลาด ทั้งราคาน้ำมันและปัจจัยการผลิตที่อยู่ในระดับสูง ราคาสินค้าเกษตรที่ไม่แน่นอน รวมถึงข้อจำกัดของทรัพยากรน้ำต้นทุน ปัจจัยเหล่านี้บีบคั้นความสามารถในการทำกำไรของเกษตรกรอย่างต่อเนื่อง

ที่ผ่านมา กรมชลประทานมุ่งมั่นพัฒนาแหล่งเก็บกักน้ำและระบบชลประทานในพื้นที่รับผิดชอบกว่า 27.34 ล้านไร่ เพื่อให้มีน้ำเพียงพอสำหรับภาคการเกษตร อย่างไรก็ตาม เมื่อตั้งคำถามย้อนกลับไปถึงผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นจริง พบว่าน้ำที่จัดสรรออกไปในแต่ละลูกบาศก์เมตรยังไม่สามารถยกระดับรายได้ของเกษตรกรให้หลุดพ้นจากความลำบากได้เท่าที่ควร แนวคิด Big Reset จึงเกิดขึ้นเพื่อทบทวนบทบาทและปรับกลไกการทำงานขององค์กรใหม่ทั้งหมด โดยตั้งเป้าหมายให้น้ำทุกหยดมีคุณค่าและสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจให้แก่เกษตรกรอย่างเป็นรูปธรรม 

เพื่อให้การเปลี่ยนผ่านจาก Water Supply สู่ Water for Income เกิดผลในทางปฏิบัติ กรมชลประทานได้วางแนวทางการขับเคลื่อนงานที่ผสมผสานเทคโนโลยีสมัยใหม่เข้ากับการบริหารจัดการเชิงพื้นที่และการมีส่วนร่วม ดังนี้

ยกระดับความแม่นยำด้วยข้อมูลดาวเทียม พืชแต่ละชนิดและแต่ละช่วงอายุมีความต้องการน้ำไม่เท่ากัน ประกอบกับความชื้นในดินเป็นตัวแปรสำคัญต่อการเพาะปลูก การนำข้อมูลจากดาวเทียมมาวิเคราะห์ร่วมกับหน่วยงานอย่าง GISTDA ช่วยให้สามารถวางแผนส่งน้ำเข้าแปลงเพาะปลูกได้ตรงตามความต้องการของพืชและสภาพความชื้นในดินจริง ลดการสูญเสียน้ำโดยเปล่าประโยชน์

พัฒนาระบบพยากรณ์น้ำท่าเชิงลึก นอกเหนือจากการติดตามพยากรณ์อากาศของกรมอุตุนิยมวิทยา กรมชลประทานมุ่งยกระดับการคาดการณ์น้ำท่าล่วงหน้าให้แม่นยำขึ้น หากมีการคาดการณ์ฝนตกหนักในอีก 2 วันข้างหน้า ระบบต้องสามารถประเมินได้ว่าจะเกิดน้ำล้นตลิ่งหรือไม่ จุดใดจะได้รับผลกระทบ ระดับน้ำจะสูงเท่าใด และกระทบต่อชุมชนไหนบ้าง เพื่อการแจ้งเตือนและรับมือที่ทันท่วงที

บริหารจัดการน้ำด้วยฐานข้อมูลและ IoT การตัดสินใจยุคใหม่จำเป็นต้องอาศัยข้อมูลมากกว่าประสบการณ์เพียงอย่างเดียว กรมชลประทานจึงนำแพลตฟอร์ม iDWater มาประมวลผลข้อมูลเพื่อสนับสนุนการตัดสินใจทั้งด้านน้ำท่วม ภัยแล้ง และการผลักดันน้ำเค็มเพื่อดูแลสิ่งแวดล้อม ควบคู่กับการนำเทคโนโลยี Internet of Things (IoT) มาใช้ควบคุมการเปิด-ปิดประตูระบายน้ำในพื้นที่นำร่อง เพื่อให้การส่งน้ำตรงเวลาและลดความสูญเสียระหว่างทาง

สร้างเกษตรกรเป็น “หุ้นส่วน” การจัดการน้ำ ภายใต้ข้อจำกัดด้านทรัพยากร เช่น ในปีที่อ่างเก็บน้ำมีน้ำต้นทุนเพียงร้อยละ 50 สำหรับพื้นที่ส่งน้ำ 100,000 ไร่ การเปิดพื้นที่ให้เกษตรกรเข้ามามีส่วนร่วมรับรู้ข้อมูล หารือ และตัดสินใจวางแผนร่วมกัน จะช่วยให้ทุกฝ่ายเข้าใจผลกระทบที่อาจเกิดขึ้น และนำไปสู่การบริหารจัดการน้ำที่เป็นธรรมและยั่งยืนมากกว่าการสั่งการจากภาครัฐฝ่ายเดียว

เชื่อมโยงพืชมูลค่าสูงและกลไกการตลาด เจ้าหน้าที่และวิศวกรชลประทานยุคใหม่ต้องมองมิติทางเศรษฐกิจควบคู่ไปกับงานส่งน้ำ โดยสำรวจศักยภาพตลาดและโรงงานอุตสาหกรรมในรัศมี 20–40 กิโลเมตรรอบอ่างเก็บน้ำ เพื่อวางแผนการเพาะปลูกให้สอดคล้องกับปริมาณน้ำต้นทุนและความต้องการของตลาด เช่น หากปีใดน้ำต้นทุนไม่เพียงพอต่อการทำนาและมีความเสี่ยงสูง เกษตรกรสามารถปรับเปลี่ยนไปปลูกพืชอาหารสัตว์ (ไซเลจ) หรือพืชทางเลือกที่มีโรงงานในพื้นที่รองรับ เพื่อลดความเสี่ยงและสร้างรายได้ที่มั่นคงแทน 

แนวทางการพลิกโฉมการบริหารจัดการน้ำของกรมชลประทานสะท้อนให้เห็นถึงความพยายามในการแก้ปัญหาเชิงโครงสร้างของภาคเกษตรจากต้นน้ำถึงปลายน้ำ ซึ่งมีประเด็นสำคัญที่น่าจับตามองในเชิงนโยบายดังนี้

การบูรณาการคือตัวชี้วัดความสำเร็จ: การบริหารจัดการน้ำให้มีประสิทธิภาพเป็นเพียงจุดเริ่มต้น แต่การทำให้เกษตรกรมีรายได้เพิ่มขึ้นอย่างยั่งยืนจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมืออย่างใกล้ชิดกับหน่วยงานในสังกัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ รวมถึงภาคเอกชนและท้องถิ่น เพื่อเชื่อมโยงตั้งแต่การคัดเลือกพันธุ์พืช การถ่ายทอดองค์ความรู้ การแปรรูป ไปจนถึงการตลาด หากแต่ละหน่วยงานยังคงทำงานแยกส่วน เป้าหมายการเพิ่มรายได้ย่อมเกิดขึ้นได้ยาก

เทคโนโลยีต้องเดินคู่กับการสื่อสารที่เข้าใจง่าย การนำดาวเทียม แพลตฟอร์มวิเคราะห์ข้อมูล และระบบอัตโนมัติมาใช้ ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการในระดับองค์กร แต่ในระดับพื้นที่ ความสำเร็จขึ้นอยู่กับการแปลงข้อมูลทางเทคนิคให้เป็นคำแนะนำที่เกษตรกรเข้าใจและนำไปปรับใช้ได้จริง รวมถึงการสร้างความเชื่อมั่นให้เกษตรกรเห็นประโยชน์ของการปรับเปลี่ยนรูปแบบการเพาะปลูก

ความสมดุลระหว่างการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าและความยั่งยืนระยะยาว การปรับเปลี่ยนชนิดพืชตามปริมาณน้ำต้นทุนและการเชื่อมโยงกับอุตสาหกรรมแปรรูปในพื้นที่ เป็นกลไกที่ช่วยลดความเสี่ยงจากภัยแล้งและสร้างรายได้ระยะสั้นได้เป็นอย่างดี ขณะเดียวกันในระยะยาว การสร้างภูมิคุ้มกันให้เกษตรกรยังต้องอาศัยการฟื้นฟูความอุดมสมบูรณ์ของดิน การอนุรักษ์ระบบนิเวศลุ่มน้ำ และการพัฒนาทักษะการบริหารจัดการฟาร์มควบคู่กันไปด้วย

การปรับแนวคิดจาก Water Supply สู่ Water for Income ถือเป็นก้าวสำคัญที่เปลี่ยนบทบาทของ “น้ำ” จากปัจจัยพื้นฐานทางการเกษตร ให้กลายเป็นเครื่องมือขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานรากอย่างมีเป้าหมาย หากกลไกการทำงานร่วมกันระหว่างภาครัฐ เกษตรกร และภาคเอกชนสามารถเดินหน้าได้อย่างเป็นรูปธรรม แนวทางนี้จะเป็นรากฐานสำคัญในการยกระดับขีดความสามารถการแข่งขันของภาคเกษตรไทย และสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นให้แก่เกษตรกรอย่างยั่งยืน