ผ่าโครงสร้างพลังงานไทยท่ามกลางความขัดแย้งตะวันออกกลาง จับตาค่าขนส่ง-ประกันภัย-พรีเมียมน้ำมันดิบพุ่ง กดดันโรงกลั่นไตรมาส 4 "นักวิชาการ" ชี้ไทยไม่ได้เสี่ยงน้ำมันขาดแคลน แต่โจทย์ใหญ่คือความมั่นคงของระบบจัดหาและความไม่แน่นอนเชิงนโยบาย
KEY POINTS
- ศ.ดร.พรายพล คุ้มทรัพย์ (นักวิชาการ) ประเมินว่า สัญญาณบวกจากการเจรจาในตะวันออกกลางและรัสเซีย-ยูเครน จะช่วยลดความเสี่ยงด้านอุปทาน และคาดว่าราคาน้ำมันโลกไม่น่าจะปรับขึ้นถึง 100 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล โดยมีโอกาสเคลื่อนไหวไม่เกิน 80 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล
- นายสุวัฒน์ สินสาฎก (ตลาดทุน) ชี้ว่าความเสี่ยงที่แท้จริงของโรงกลั่นไทยไม่ใช่ราคาน้ำมันดิบ แต่เป็น 3 ต้นทุนแฝง (ค่าขนส่ง, ค่าประกันภัย, ค่าพรีเมียมน้ำมันดิบ) ที่พุ่งสูงขึ้นจากไม่ถึง 10 ดอลลาร์ เป็นกว่า 20 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล ซึ่งกำลังกดดันค่าการกลั่นสุทธิ (Net GRM)
- ไทยไม่เสี่ยงขาดแคลนน้ำมันเหมือนในอดีตเพราะมีกำลังการกลั่นเพียงพอ แต่ปัญหาที่น่ากังวลกว่าคือการแทรกแซงกลไกตลาดของภาครัฐ ซึ่งสร้างความไม่แน่นอนและบั่นทอนความเชื่อมั่นของนักลงทุน
วิกฤติพลังงานโลกท่ามกลางความขัดแย้งในตะวันออกกลาง กำลังทำให้หลายประเทศต้องกลับมาทบทวนความมั่นคงด้านพลังงาน โดยเฉพาะความเสี่ยงด้านการขนส่งน้ำมันและก๊าซธรรมชาติเหลว (LNG) ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของห่วงโซ่อุปทานพลังงานโลก
สำหรับประเทศไทย คำถามสำคัญอาจไม่ใช่เพียงราคาน้ำมันจะปรับตัวสูงขึ้นอีกเท่าใด แต่คือประเทศไทยมีความพร้อมรับมือกับวิกฤติพลังงานมากน้อยเพียงใด และจะเกิดภาวะน้ำมันขาดแคลนจริงหรือไม่
มุมมองจากนักวิชาการด้านพลังงานและผู้เชี่ยวชาญตลาดทุนสะท้อนภาพที่น่าสนใจว่า แม้ความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์จะยังเป็นปัจจัยเสี่ยง แต่โอกาสที่ราคาน้ำมันโลกจะพุ่งทะลุ 100 ดอลลาร์ต่อบาร์เรลมีไม่มาก หากสถานการณ์เริ่มคลี่คลายและเปิดทางสู่การเจรจา ขณะที่ประเทศไทยมีศักยภาพการกลั่นน้ำมันในประเทศสูงกว่าความต้องการใช้ จึงไม่ได้อยู่ในสถานะเสี่ยงขาดแคลนน้ำมันสำเร็จรูปเหมือนในอดีต
แต่สิ่งที่ต้องจับตาคือ ต้นทุนพลังงานที่เพิ่มขึ้นจากความเสี่ยงด้านโลจิสติกส์ และการบริหารจัดการนโยบายภายในประเทศ ซึ่งอาจกลายเป็นปัจจัยซ้ำเติมอุตสาหกรรมพลังงานไทยมากกว่าปัญหาปริมาณน้ำมันในตลาดโลก
สัญญาณเจรจาหนุนราคาน้ำมันไม่เกิน 80 ดอลลาร์
ศ.ดร.พรายพล คุ้มทรัพย์ อดีตคณบดีคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และนักวิชาการอิสระด้านพลังงาน ประเมินแนวโน้มราคาน้ำมันตลาดโลกหลังการเลือกตั้งกลางเทอมของสหรัฐว่า สัญญาณจากกระแสข่าวและการให้สัมภาษณ์ของบุคคลสำคัญระดับโลก โดยเฉพาะโดนัลด์ ทรัมป์ ประธานาธิบดีสหรัฐ รวมถึงรัฐมนตรีต่างประเทศ ที่ส่งสัญญาณว่าจะไม่มีการโจมตีอิหร่านอย่างรุนแรง ถือเป็นพัฒนาการเชิงบวกต่อสถานการณ์พลังงานโลก
เนื่องจากสะท้อนโอกาสที่คู่ขัดแย้งจะหันเข้าสู่กระบวนการเจรจาและจัดทำข้อตกลงมากขึ้น ส่งผลให้การขนส่งน้ำมันและก๊าซธรรมชาติเหลว (LNG) ผ่านเส้นทางสำคัญในภูมิภาคตะวันออกกลางมีแนวโน้มกลับมาราบรื่นขึ้น แม้ยังอาจมีความขัดแย้งและการสู้รบในระดับท้องถิ่น แต่ไม่น่ากระทบตลาดพลังงานโลกอย่างรุนแรง
ทั้งนี้ คาดว่าในอีกไม่กี่สัปดาห์ข้างหน้าอาจมีสัญญาณเชิงบวกเกี่ยวกับการเจรจาในตะวันออกกลาง รวมถึงสถานการณ์รัสเซีย-ยูเครนที่มีโอกาสนำไปสู่ข้อตกลงหยุดยิง แม้จะยังไม่สามารถยุติความขัดแย้งได้ทั้งหมด แต่การมีข้อตกลงบางส่วนจะช่วยลดความเสี่ยงด้านอุปทานพลังงานและแรงกดดันต่อราคาในตลาดโลก
"หากไม่มีเหตุการณ์สู้รบรุนแรงเพิ่มเติม ราคาน้ำมันตลาดโลกไม่น่าปรับขึ้นไปถึง 100 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล โดยประเมินว่ามีโอกาสเคลื่อนไหวไม่เกิน 80 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล เพราะเมื่อเริ่มมีสัญญาณความสงบ ราคาน้ำมันมักปรับลดลงค่อนข้างมาก"
สำหรับประเทศไทย มองว่าหากสามารถบริหารจัดการราคาน้ำมันดีเซลให้อยู่ในระดับไม่เกิน 35 บาทต่อลิตรได้ ถือเป็นระดับราคาที่ประเทศสามารถยอมรับได้ โดยต้องคำนึงถึงทั้งภาระค่าครองชีพของประชาชนและต้นทุนของภาคธุรกิจ
3 ต้นทุนแฝงกดโรงกลั่นไทย GRM สุทธิร่วง
ด้านนายสุวัฒน์ สินสาฎก กรรมการผู้จัดการ บริษัทหลักทรัพย์ โกลเบล็ก จำกัด วิเคราะห์ว่า การประเมินสถานการณ์น้ำมันโลกจำเป็นต้องแยกระหว่างความกังวลจากข่าวสงครามกับปัจจัยพื้นฐานของตลาดน้ำมัน โดยแม้กระแสข่าวจะสร้างความตื่นตระหนกว่าความขัดแย้งในตะวันออกกลางอาจผลักดันราคาน้ำมันขึ้นไปถึง 200 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล แต่ในช่วง 8-10 เดือนที่ผ่านมา ราคาน้ำมันดิบไม่เคยปรับตัวสูงเกิน 120 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล
อย่างไรก็ตาม ความเสี่ยงที่แท้จริงของอุตสาหกรรมพลังงานไทยในเวลานี้อยู่ที่ต้นทุนการจัดหาน้ำมันดิบและการขนส่ง ซึ่งเพิ่มสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะโรงกลั่นน้ำมันที่ต้องเผชิญต้นทุนภายนอก 3 ส่วน ได้แก่ ค่าขนส่งทางเรือ, ค่าประกันภัย และค่าพรีเมียมน้ำมันดิบ
"เดิมต้นทุนทั้ง 3 ส่วนรวมที่ประมาณ 4-6 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล หรือไม่ถึง 10 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล แต่ปัจจุบันปรับตัวสูงขึ้นเกิน 20 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล สะท้อนผลกระทบจากความเสี่ยงด้านความปลอดภัยในการเดินเรือ โดยเฉพาะกรณีเรือบรรทุกน้ำมันถูกโจมตีในพื้นที่ขัดแย้ง ต้องหยุดซ่อมแซมเป็นเวลานาน 2-3 เดือน หรือบางกรณียาวนานนับปี"
ขณะเดียวกัน โครงสร้างธุรกิจโรงกลั่นยังมีข้อจำกัดจากระยะเวลาส่งผ่านต้นทุน (Lagging Time) ประมาณ 1-2 เดือน กล่าวคือ น้ำมันดิบที่นำมากลั่นในเดือนพฤศจิกายน เป็นน้ำมันที่จัดซื้อและมีต้นทุนขนส่งมาตั้งแต่เดือนกันยายน ดังนั้น ผลกระทบจากต้นทุนที่เพิ่มขึ้นในช่วงก่อนหน้าจะเริ่มสะท้อนชัดเจนในผลประกอบการเดือนธันวาคม
เมื่อมีต้นทุนภายนอกเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว จึงทำให้ค่าการกลั่นสุทธิที่โรงกลั่นได้รับลดลง แม้ตัวเลข GRM ในตลาดอาจยังดูอยู่ในระดับสูงก็ตาม โดยคาดว่าโรงกลั่นทุกแห่งจะเผชิญแรงกดดัน และค่าการกลั่นสุทธิมีโอกาสลดลงต่ำกว่า 10 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล
เปิดประวัติศาสตร์ไทยเคยขาดน้ำมัน ก่อนเกิดโรงกลั่น 6 แห่ง
สำหรับประเด็นความมั่นคงด้านพลังงาน นายสุวัฒน์มองว่า หากพิจารณาโครงสร้างอุตสาหกรรมน้ำมันของไทยในปัจจุบัน จะพบว่าประเทศไทยมีความพร้อมด้านกำลังการกลั่นมากกว่าในอดีตอย่างมีนัยสำคัญ และไม่ได้อยู่ในภาวะเสี่ยงขาดแคลนน้ำมันสำเร็จรูปจากข้อจำกัดด้านกำลังการผลิต
หากย้อนกลับไปกว่า 30 ปีก่อน ประเทศไทยเคยเผชิญปัญหาน้ำมันขาดแคลนจริง เนื่องจากในขณะนั้นยังไม่มีโครงสร้างอุตสาหกรรมพลังงานที่แข็งแกร่ง และต้องพึ่งพาการนำเข้าน้ำมันสำเร็จรูปจากบริษัทต่างชาติเป็นหลัก ทั้ง Esso, Shell และ Caltex
เมื่อเกิดวิกฤติพลังงานโลก บริษัทต่างชาติเหล่านี้สามารถปฏิเสธการนำเข้าน้ำมันสำเร็จรูปได้ ส่งผลให้ประเทศไทยประสบปัญหาขาดแคลนพลังงานอย่างแท้จริง
รัฐบาลในสมัย พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ จึงปรับยุทธศาสตร์ด้านพลังงาน โดยสนับสนุนให้ภาคเอกชนเข้ามาลงทุนสร้างโรงกลั่นน้ำมันในประเทศ พร้อมให้สิทธิประโยชน์และสร้างหลักประกันว่าจะไม่เข้าไปแทรกแซงกลไกราคาเสรี เพื่อสร้างแรงจูงใจให้เกิดการลงทุนระยะยาว
ดังนั้น เมื่อเกิดวิกฤติพลังงานโลกในปัจจุบัน ประเทศไทยจึงมีความได้เปรียบจากการมีโรงกลั่นและกำลังการผลิตภายในประเทศ ไม่ได้เผชิญความเสี่ยงขาดแคลนน้ำมันสำเร็จรูปในลักษณะเดียวกับวิกฤติในอดีต
เตือนแทรกแซงราคาเสี่ยงบั่นทอนความมั่นคงพลังงาน
ปัญหาที่น่ากังวลในเวลานี้ไม่ใช่การขาดแคลนน้ำมัน แต่เป็นการแทรกแซงกลไกตลาดของภาครัฐ ซึ่งอาจสร้างความไม่แน่นอนต่อการดำเนินธุรกิจและการลงทุนในอุตสาหกรรมพลังงานระยะยาว โดยเฉพาะแนวทางการปรับโครงสร้างราคาโรงกลั่นที่อ้างอิงราคาตลาดสิงคโปร์ สร้างความไม่แน่นอนต่อระบบราคาและความเชื่อมั่นของนักลงทุน
ผลกระทบดังกล่าวสะท้อนผ่านทิศทางการลงทุนของบริษัทพลังงานต่างชาติ โดย Esso ตัดสินใจขายกิจการในประเทศไทย ขณะที่โรงกลั่นของ Caltex ก็มีความประสงค์ที่จะขายธุรกิจออกจากประเทศไทย เนื่องจากกังวลต่อความไม่แน่นอนด้านนโยบาย
โจทย์ใหญ่ไทยไม่ใช่แค่มีน้ำมัน แต่ต้องรักษาความเชื่อมั่น
เมื่อพิจารณาจากทั้งสองมุมมอง จะเห็นได้ว่าความเสี่ยงด้านพลังงานของไทยในระยะต่อไปมีอย่างน้อย 3 มิติสำคัญ
มิติแรก คือความเสี่ยงด้านภูมิรัฐศาสตร์ แม้มีสัญญาณการเจรจาในตะวันออกกลางและรัสเซีย-ยูเครน แต่หากความขัดแย้งกลับมารุนแรงขึ้น ก็อาจกระทบเส้นทางขนส่งน้ำมันและ LNG รวมถึงทำให้ต้นทุนประกันภัยและค่าขนส่งปรับตัวสูงขึ้นอีก
มิติที่สอง คือความสามารถในการรักษาสมดุลของอุตสาหกรรมโรงกลั่น แม้ไทยมีกำลังการกลั่นสูงกว่าความต้องการใช้ในประเทศ แต่ไม่ได้หมายความว่าจะปราศจากความเสี่ยง เพราะการจัดหาน้ำมันดิบ การขนส่ง สต็อก และการส่งออก ล้วนเป็นองค์ประกอบที่เชื่อมโยงกัน หากส่วนใดส่วนหนึ่งติดขัดก็อาจกระทบต่อระบบทั้งหมด
มิติที่สาม คือความต่อเนื่องและความแน่นอนของนโยบายพลังงาน เพราะการรักษาความมั่นคงทางพลังงานไม่ได้ขึ้นอยู่กับการมีโรงกลั่นจำนวนมากเท่านั้น แต่ยังต้องสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการลงทุน ให้ผู้ประกอบการสามารถวางแผนจัดหาวัตถุดิบ ผลิต และบริหารความเสี่ยงได้ในระยะยาว
วิกฤติพลังงานรอบนี้จึงเป็นบททดสอบสำคัญของประเทศไทยว่า จะสามารถบริหารจัดการทั้งต้นทุนพลังงาน ความมั่นคงด้านอุปทาน และกลไกตลาดไปพร้อมกันได้หรือไม่ เพราะแม้ประเทศไทยอาจไม่ถึงขั้นขาดแคลนน้ำมัน แต่หากนโยบายไม่สอดคล้องกับโครงสร้างอุตสาหกรรม ก็มีโอกาสสร้างปัญหาให้ระบบพลังงานภายในประเทศได้ไม่ต่างจากแรงกระแทกที่มาจากวิกฤติภายนอก
