เจาะตัวเลขนำเข้า - ส่งออกปลาหมอคางดำ ชี้ชัดต้นตอระบาดไม่ได้มาจากวิจัย

วิกฤตการแพร่กระจายของ “ปลาหมอคางดำ” (Blackchin Tilapia) ในหลายจังหวัดของไทย ถูกตีตราว่าเป็น “เอเลียนสปีชีส์” ที่สร้างความกังวลต่อระบบนิเวศทางน้ำอย่างมาก ท่ามกลางกระแสสังคมที่มุ่งเป้าว่าต้นตอการระบาดทั้งหมดเกิดจากการนำเข้าเพื่อการศึกษาวิจัยของบริษัทเอกชนขนาดใหญ่เพียงรายเดียวนั้น เมื่อพิจารณาจากข้อมูลเชิงประจักษ์ เอกสารทางราชการ และสถิติการค้าสัตว์น้ำระหว่างประเทศ จะพบข้อเท็จจริงที่ชัดเจนว่า การเข้ามาและแพร่กระจายของปลาชนิดนี้มีที่มาจากหลายช่องทาง โดยเฉพาะในภาคธุรกิจการค้าและส่งออกปลาสวยงาม

หากย้อนดูจุดเริ่มต้นของการนำเข้าเพื่อการศึกษาวิจัย ข้อมูลระบุว่าในปี 2553 บริษัทเอกชนรายหนึ่งได้ขออนุญาตนำเข้าปลาหมอคางดำจำนวน 2,000 ตัว แต่พบว่ามีปลาเหลือรอดเพียง 50 ตัวหลังการขนส่งและการทดลองในระบบปิด แต่ในทางกลับกัน สถิติการค้าสัตว์น้ำต่างประเทศของกรมประมงกลับสะท้อนภาพที่แตกต่าง โดยในช่วงปี 2556–2559 หรือเพียงไม่กี่ปีหลังการนำเข้าวิจัย ประเทศไทยมีการส่งออกปลาหมอคางดำในฐานะ “ปลาสวยงาม” ไปยังต่างประเทศมากถึง 15 ประเทศ ปริมาณรวมกว่า 320,000 ตัว มูลค่ากว่า 1.5 ล้านบาท

ตัวเลขการส่งออกปลาสวยงามมากกว่าสามแสนตัวนี้ ยืนยันว่าได้เกิด “อุตสาหกรรมการเพาะเลี้ยงปลาหมอคางดำเพื่อการค้า” ขึ้นอย่างกว้างขวางในกลุ่มฟาร์มและเกษตรกรรายย่อยเรียบร้อยแล้ว การเพาะเลี้ยงในวงกว้างก่อนมีประกาศห้ามในปี 2561 จึงเป็นปัจจัยหลักที่เพิ่มความเสี่ยงทำให้ปลาหลุดรอดลงสู่แหล่งน้ำธรรมชาติจากหลายพื้นที่พร้อมกัน

ประเด็นนี้สอดคล้องกับ ผศ.ดร.สรณัฏฐ์ ศิริสวย คณะประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ที่ระบุในงานเสวนาวิชาการว่า ปลาหมอคางดำถูกนำเข้ามาในฐานะปลาสวยงามและเพาะเลี้ยงในไทยมานานแล้ว โดยปัจจัยที่ปลาหลุดรอดสู่ธรรมชาตินั้นมีหลากหลาย ทั้งจากเหตุสุดวิสัยอย่างอุทกภัย และการตั้งใจปล่อยลงแม่น้ำโดยขาดความเข้าใจ ขณะเดียวกัน นายอดิศร พร้อมเทพ อดีตอธิบดีกรมประมง ได้สะท้อนว่า ไทยเผชิญการรุกรานของสัตว์น้ำต่างถิ่นกว่า 3,500 ชนิด โดยส่วนใหญ่ถูกนำเข้ามาเพื่อการเกษตร สัตว์เลี้ยงสวยงาม ตลอดจนการลักลอบนำเข้าข้ามพรมแดนจากประเทศเพื่อนบ้านโดยไม่ผ่านการตรวจวิเคราะห์ความปลอดภัยทางชีวภาพ (IBC)

การด่วนสรุปว่าการระบาดเกิดจากการนำเข้าวิจัยของบริษัทใหญ่เพียงรายเดียว จึงคลาดเคลื่อนจากข้อเท็จจริง และมองข้ามเส้นทางการนำเข้า การเพาะเลี้ยงเพื่อการค้า และการส่งออกปลาสวยงามปริมาณมหาศาลไปอย่างสิ้นเชิง การแก้ปัญหาจึงต้องเข้มงวดด่านตรวจสัตว์น้ำ กำกับดูแลฟาร์มเพาะเลี้ยง และส่งเสริมการจับมาแปรรูปใช้ประโยชน์ เพื่อร่วมมือกันฟื้นฟูระบบนิเวศทางน้ำอย่างรอบด้านและยั่งยืน

วิกฤตปลาหมอคางดำไม่ใช่ผลลัพธ์จากจุดเริ่มต้นเดียวของการวิจัยในองค์กรใหญ่ แต่สะสมมาจากการเพาะเลี้ยงเชิงพาณิชย์เป็นปลาสวยงามและการลักลอบนำเข้าหลายช่องทาง การนำข้อมูลสถิติที่แท้จริงพร้อมทัศนะจากนักวิชาการมาตีแผ่ จะช่วยให้สังคมเข้าใจต้นตออย่างถูกต้อง และร่วมมือแก้ปัญหาได้อย่างตรงจุด