กรุงเทพฯต้องอยู่ร่วมกับน้ำ โมเดลเมืองเปลี่ยนวิกฤติสู่ความยั่งยืน

Climate Change ทำให้ฝนสุดขั้วและน้ำท่วมกลายเป็นโจทย์ใหญ่ของกรุงเทพมหานคร การรับมือด้วยท่อระบายน้ำและคันกั้นน้ำอาจไม่เพียงพออีกต่อไป ประเด็นดังกล่าวถูกหยิบยกขึ้นมาถ่ายทอดในเวทีเสวนา “Bangkok's Next Chapter: Growing with Water” หรือบทต่อไปของกรุงเทพฯ: เติบโตไปกับสายน้ำ ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) 

ผังเมืองต้องเข้าใจน้ำ เปลี่ยนจากการควบคุมสู่การอยู่ร่วมกัน

ชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร มองว่า จุดเริ่มต้นของการแก้ปัญหาน้ำท่วมกรุงเทพฯ คือการทำความเข้าใจธรรมชาติของเมือง เพราะเมืองกับสายน้ำเป็นเพื่อนกันมาโดยตลอด การจะอยู่ร่วมกันได้จึงต้องเข้าใจธรรมชาติของทั้งสองฝ่าย ไม่ใช่พยายามเอาชนะธรรมชาติด้วยสิ่งก่อสร้างเพียงอย่างเดียว กรุงเทพฯ มีข้อจำกัดเชิงกายภาพที่แตกต่างจากพื้นที่อื่นของประเทศ เพราะไม่มีพื้นที่ป่าเขาหรือแหล่งน้ำธรรมชาติขนาดใหญ่เหมือนจังหวัดอื่น

“ขณะที่พื้นที่สาธารณะของรัฐมีเพียง 10% ส่วนอีก 90% เป็นของภาคเอกชน   ข้อเท็จจริงนี้สะท้อนว่า การบริหารจัดการน้ำของกรุงเทพฯ ไม่อาจพึ่งพาภาครัฐเพียงฝ่ายเดียว แต่ต้องอาศัยความร่วมมือจากเจ้าของที่ดินและผู้พัฒนาโครงการ”

ผู้ว่าฯ กทม. เปรียบเทียบผังเมืองเสมือนรธรรมนูญของเมือง ซึ่งต้องปรับเปลี่ยนให้สอดคล้องกับบริบทที่เปลี่ยนไป ตั้งแต่ผังเมืองฉบับปี 2535 จนถึงฉบับปี 2556 โดยเฉพาะพื้นที่ฝั่งตะวันออกของกรุงเทพฯ ที่เคยถูกกำหนดให้เป็นพื้นที่รับน้ำ (Floodway) เพื่อระบายลงสู่ทะเล แต่เมื่อเมืองขยายตัว การปรับบทบาทของคลองและการสร้างความเข้าใจร่วมกันระหว่างผู้มีส่วนเกี่ยวข้องจึงมีความสำคัญมากขึ้น ขณะเดียวกัน กฎหมายผังเมืองยังกำหนดให้เอกชนจัดให้มีพื้นที่ซับน้ำอย่างน้อย 4% เพื่อช่วยลดภาระระบบระบายน้ำสาธารณะ

"ความท้าทายของเมืองยิ่งชัดเจนขึ้นเมื่อเผชิญฝนตกหนักสุดขั้ว เช่น ปริมาณฝน 350 มิลลิเมตรภายใน 3 วัน ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยปริมาณฝนตลอดเดือนกันยายนที่อยู่ประมาณ 330 มิลลิเมตร อย่างไรก็ตาม กทม. สามารถระบายน้ำและฟื้นฟูพื้นที่กลับคืนสู่สภาพปกติได้ถึง 90% ภายใน 7 วัน สะท้อนบทบาทของระบบบริหารจัดการและความร่วมมือจากทุกภาคส่วน"

ลงทุนโครงสร้างพื้นฐานลดความเสียหาย

อีกหนึ่งโจทย์สำคัญคือการลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำ ชัชชาติชี้ว่า การป้องกันน้ำท่วมมีความคุ้มค่ามากกว่าการรอชดเชยความเสียหายหลังเกิดเหตุ  ที่ผ่านมกรุงเทพฯ มีภาระค่าชดเชยน้ำท่วมสูงถึง 15,000 ล้านบาทด้วยลักษณะภูมิประเทศที่ระดับน้ำในแม่น้ำเจ้าพระยาสูงกว่าระดับพื้นที่เมืองบางส่วน กรุงเทพฯ จึงมีลักษณะคล้ายประเทศเนเธอร์แลนด์ ที่ต้องพึ่งพาระบบป้องกันน้ำแบบครบวงจร ตั้งแต่แนวคันกั้นน้ำ คลอง ท่อระบายน้ำ บ่อหน่วงน้ำ ไปจนถึงอุโมงค์ระบายน้ำขนาดใหญ่

ตัวอย่างสำคัญคืออุโมงค์ระบายน้ำคลองไผ่สิงโต บริเวณใกล้ศูนย์การประชุมแห่งชาติสิริกิติ์ ซึ่งทำหน้าที่เสมือนทางด่วนน้ำ ช่วยเร่งระบายน้ำลงสู่แม่น้ำเจ้าพระยา ลดระยะเวลาที่น้ำจะสะสมอยู่ในพื้นที่เมือง อย่างไรก็ตาม โครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่เป็นเพียงส่วนหนึ่งของคำตอบ เพราะภาครัฐสามารถกำหนดได้เพียงมาตรฐานขั้นต่ำ ขณะที่การเพิ่มพื้นที่สีเขียวและพื้นที่รับน้ำบริเวณหน้าโครงการเอกชน จะช่วยสร้างประโยชน์ให้เมืองได้มากกว่าการทำตามข้อกำหนดทางกฎหมาย

ชัชชาติ เปรียบเทียบการพัฒนาเมืองอย่างยั่งยืนว่า ต้องอาศัย “เชือก 4 เกลียว” ที่แข็งแรง ประกอบด้วยภาครัฐ ภาควิชาการ ภาคธุรกิจเอกชน และภาคประชาชน ซึ่งต้องร่วมมือกันอย่างเป็นระบบ

 อสังหาฯ ต้องออกแบบรับมือ Climate Change 

ในมุมของภาคธุรกิจ ปณต สิริวัฒนภักดี ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร กลุ่มบริษัท เฟรเซอร์ส พร็อพเพอร์ตี้ ลิมิเต็ด มองว่า Climate Change และความเสี่ยงจากน้ำท่วมได้กลายเป็นปัจจัยสำคัญในการพัฒนาอสังหาริมทรัพย์ยุคใหม่ โดยเฉพาะการปกป้องมูลค่าสินทรัพย์และการลงทุนระยะยาว หรือ Asset Proof และ Future Proof Protection

"ยิ่งโครงการอสังหาริมทรัพย์มีขนาดใหญ่และมีความหนาแน่นสูงในรูปแบบ Mixed-use ความรับผิดชอบต่อระบบนิเวศเมืองยิ่งเพิ่มขึ้น เพราะการพัฒนาโครงการไม่ควรสร้างภาระด้านการระบายน้ำให้กับพื้นที่โดยรอบ"

กรณีศึกษาที่สะท้อนแนวคิดดังกล่าวคือ One Bangkok ซึ่งออกแบบระบบบริหารจัดการน้ำให้มีความจุของบ่อรับน้ำมากกว่าข้อกำหนด EIA ถึงประมาณ 2.3 เท่า โดยมีบ่อรับน้ำขนาดใหญ่รวม 5 บ่อ กระจายอยู่บริเวณถนนวิทยุ ถนนพระราม 4 และด้านหลังโครงการ พร้อมระบบระบายน้ำออก 3 จุด เพื่อควบคุมปริมาณน้ำที่ปล่อยเข้าสู่ระบบระบายน้ำหลักของ กทม. ไม่ให้เกิดภาระเกินความจำเป็น

นอกจากการหน่วงน้ำแล้ว โครงการยังนำน้ำฝนและน้ำเสียที่ผ่านกระบวนการบำบัดกลับมาใช้ใหม่  ในระบบทำความเย็นและงานภูมิทัศน์ ช่วยลดการใช้น้ำจากแหล่งธรรมชาติและเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากรเป็นการเปลี่ยนมุมมองจากการออกแบบอาคารให้สามารถรับมือกับภัยธรรมชาติ ไปสู่การออกแบบสินทรัพย์ให้เป็นส่วนหนึ่งของระบบแก้ปัญหาเมือง

เพิ่มพื้นที่ซับน้ำช่วยลดความร้อน

อีกมิติหนึ่งที่ปณตให้ความสำคัญคือการเพิ่มพื้นที่สีเขียวและลดปรากฏการณ์เกาะความร้อนในเมือง (Urban Heat Island Effect) เพราะต้นไม้และพื้นที่เปิดโล่งไม่ได้มีประโยชน์เพียงด้านความสวยงาม แต่ยังช่วยรักษาสมดุลของระบบนิเวศและเพิ่มความสามารถในการรับมือกับสภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนแปลง ใน One Bangkok พื้นที่สีเขียวและพื้นที่เปิดโล่งมีสัดส่วนมากกว่า 50% ของพื้นที่ฐานอาคาร (Footprint) โดยออกแบบให้พื้นที่สีเขียวเชื่อมต่อกันเป็นโครงข่าย พร้อมซ่อนระบบบ่อรับน้ำไว้ใต้พื้นที่สีเขียวถาวร

“แนวทางนี้ช่วยเพิ่มความหลากหลายทางชีวภาพ (Biodiversity) นำพันธุ์พืชใหม่เข้าสู่เมือง และมีส่วนช่วยลดอุณหภูมิในพื้นที่ได้ประมาณ 1-2 องศาเซลเซียส” 

 การเพิ่มพื้นที่สีเขียวยังเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาเมืองที่ได้รับแรงบันดาลใจจากแนวทางของสิงคโปร์ จากจุดเริ่มต้นของ Park Ventures ในปี 2008 ที่เปิดพื้นที่โครงการให้เชื่อมต่อกับพื้นที่สีเขียวและระบบหน่วงน้ำ ก่อนต่อยอดสู่แนวคิด Urban Forest ที่ต้องการเปลี่ยน Concrete Jungle ให้เป็นเมืองที่ธรรมชาติและสิ่งปลูกสร้างอยู่ร่วมกันได้

“ ขอบคุณแนวทางการทำงานของผู้ว่าฯ ชัชชาติ ที่ให้ความสำคัญกับเป้าหมายและผลประโยชน์ของประชาชน เปิดโอกาสให้ภาคเอกชนเข้ามามีส่วนร่วมดูแลพื้นที่และสนับสนุนนโยบายเพิ่มพื้นที่สีเขียวต่อประชากรของกรุงเทพฯ เพื่อยกระดับคุณภาพเมืองให้ทัดเทียมมหานครอื่นในอาเซียน”

ภูมิสถาปัตยกรรม =โครงสร้างพื้นฐานที่มีชีวิต

ด้านวรรณพร พรประภา ผู้ก่อตั้งและกรรมการผู้จัดการ บริษัท พี แลนด์สเคป จำกัด เสนออีกมุมมองที่น่าสนใจว่า ภูมิสถาปัตยกรรมควรถูกยกระดับจากงานตกแต่งพื้นที่ให้สวยงาม ไปสู่การเป็น “โครงสร้างพื้นฐานที่มีชีวิต” (Living Infrastructure)  เพราะองค์ประกอบของภูมิทัศน์ ไม่ว่าจะเป็นต้นไม้ ดิน น้ำ ลม แสงแดด และระบบนิเวศ ล้วนทำงานร่วมกันเป็นกลไกธรรมชาติที่ช่วยกรองน้ำ รับน้ำ กักเก็บน้ำ หน่วงการไหล และหมุนเวียนน้ำกลับมาใช้ใหม่

วรรณพรระบุว่า การออกแบบพื้นที่ให้สอดคล้องกับธรรมชาติต้องเริ่มจากการเข้าใจหลักการบริหารจัดการน้ำตามแนวพระราชดำริของในหลวงรัชกาลที่ 9 โดยมองน้ำอย่างเป็นองค์รวม เพราะน้ำไม่มีรูปทรงตายตัวและเปลี่ยนแปลงสภาพได้ตลอดเวลา ที่สำคัญ น้ำไม่รู้จักเส้นแบ่งเขตโฉนดหรือเขตการปกครอง 

ดังนั้น การจัดการน้ำจึงต้องเชื่อมโยงทั้งระบบ ตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ   ต้นน้ำ คือการรักษาและฟื้นฟูความชุ่มชื้นของดินและป่าไม้ เพื่อเพิ่มศักยภาพในการดูดซับน้ำตามธรรมชาติ กลางน้ำ คือการกักเก็บและบริหารจัดการน้ำให้เกิดประโยชน์สูงสุด ทั้งด้านเกษตรกรรม สังคม เศรษฐกิจ และวัฒนธรรมและปลายน้ำ คือการบำบัดน้ำให้มีคุณภาพเหมาะสมก่อนปล่อยคืนสู่แม่น้ำและทะเล เพื่อไม่ให้การจัดการน้ำสร้างปัญหาต่อระบบนิเวศในระยะยาว

ออกแบบพื้นที่ให้เป็นสวนสาธารณะและพื้นที่รับน้ำ

แนวคิด Living Infrastructure ยังสะท้อนผ่านการออกแบบพื้นที่สีเขียวอเนกประสงค์ ซึ่งสามารถปรับเปลี่ยนหน้าที่ตามสถานการณ์ได้ในภาวะปกติ สนามหญ้าและสวนสาธารณะทำหน้าที่เป็นพื้นที่พักผ่อนและกิจกรรมของประชาชน แต่เมื่อเกิดฝนตกหนักหรืออุทกภัย พื้นที่เดียวกันสามารถเปลี่ยนเป็นพื้นที่รับน้ำและหน่วงน้ำ เพื่อลดปริมาณน้ำที่ไหลเข้าสู่ระบบระบายน้ำหลักการออกแบบจึงต้องคำนึงถึงสัดส่วนระหว่างพื้นที่แข็ง (Hardscape) กับพื้นที่ซึมน้ำได้ (Permeable Surface/Softscape) รวมถึงการเลือกพันธุ์ไม้ที่ทนน้ำ การวางระบบระบายน้ำ และแผนฟื้นฟูพื้นที่หลังน้ำลด

"หัวใจสำคัญจึงไม่ใช่เพียงการเพิ่มจำนวนต้นไม้หรือสร้างสวนให้มากขึ้น แต่คือการทำให้ทุกองค์ประกอบของภูมิทัศน์ทำงานร่วมกันเป็นระบบ"

วรรณพรย้ำว่า สิ่งสำคัญที่สุดคือ Connectivity หรือการเชื่อมโยงพื้นที่เข้าด้วยกัน ไม่ว่าจะเป็นที่ดินของภาครัฐหรือเอกชน แม้จะเริ่มต้นจากพื้นที่ขนาดเล็ก แต่หากสามารถเชื่อมต่อกันอย่างต่อเนื่อง ก็จะกลายเป็นโครงข่ายพื้นที่สีเขียวที่มีคุณภาพ และช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการน้ำของเมืองได้อย่างยั่งยืน