คนเราใช้เวลาถึง 47% (ขณะที่ตื่นอยู่) ไปกับการคิดเรื่องที่ไม่ใช่สิ่งที่กำลังทำอยู่ตรงหน้า และพบว่า “ยิ่งมีความคิดล่องลอยมาก ก็ยิ่งมีความสุขน้อยลง” ในขณะที่มีคนเพียง 36% เท่านั้นที่สามารถรู้ทันอารมณ์ของตัวเองได้อย่างถูกต้องในแต่ละช่วงเวลา (ข้อมูลจาก Science.org และ Talent SmartEQ.com)
แปลว่า เกือบครึ่งของชีวิตที่ตื่นอยู่ (หรือเฉลี่ย 2,916 ชั่วโมงต่อปี) ใจเราลอยไปกับความคิดโดยไม่รู้ตัว ไม่รู้ว่าอะไรกำลังขับเคลื่อนเรา
...เปิดโซเชียลมีเดียขึ้นมาเพื่อจะเช็กข้อมูลอะไรสักอย่าง แต่ผ่านไป 20 นาที เผลอไปอ่านโพสต์นั้นนี้ ขำบ้าง ขุ่นใจบ้าง เลยลืมทำสิ่งที่ตั้งใจ
...กำลังคุยงาน คนที่คุยอยู่ด้วยพูดอะไรบ้างอย่างที่ทำให้เราคิดต่อ คิดเพลิน ใจเลยลอยไปไกลจากโต๊ะที่คุย เราทำท่าฟังแต่ไม่ยิน พยักหน้าแต่ไม่ได้คิด สุดท้ายแม้ผลจะไม่ได้แย่ แต่ถ้ามีสติอยู่ที่โต๊ะ 100% ผลลัพธ์อาจดีกว่าเดิม
นี่คือสภาวะที่เรียกว่า "กิเลสนำทาง"
ไม่ใช่เพราะเราเป็นคนไม่ดี แต่อาจเพราะไม่มีระบบ Monitor ที่มีประสิทธิภาพครับ
ในมหาสติปัฏฐานสูตร พระพุทธเจ้าทรงสอนว่าการพัฒนาสติทำได้ด้วยการพิจารณาที่ 4 ฐาน — กาย เวทนา จิต และ ธรรม โดย "ฐานจิต" หรือที่เรียกว่า "จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน" คือการมีสติรู้จิตของตัวเองตามที่มันเป็นจริงๆ
คิดแบบมีปัญญา vs คิดแบบมีกิเลส
ตัวชี้วัดของจิต ทำได้ง่ายๆ ดังนี้ครับ
“คิดแล้วตัด” คือการคิดแบบมีปัญญา — เป็น Algorithm ที่ทำงานหาคำตอบเสร็จแล้วก็ไม่รันต่อ
…2+3 เท่ากับเท่าไร? เท่ากับ 5 ถูกต้องไหม? พอคิดออกแล้วก็คงไม่มีอะไรให้คิดต่อ เราคงไม่มานั่งคิดต่อ ว่าเลข 5 มันเขียนยังไงน้า ตัวโค้งๆ หัวมนๆ สวยจังเลยน้า อะไรทำนองนี้กัน
...คิดวางแผนว่าจะจองร้านอาหารกี่โมงทุกคนที่นัดไว้จะไปถึงพอดีเวลากัน เมื่อคำนวณเวลาเสร็จ ส่งข้อความนัดกันแล้วก็จบไป
“คิดแล้วต่อ” คือการคิดแบบมีกิเลส — เป็น Memory Leak ที่ยิ่งรันยิ่งสิ้นเปลือง หยุดไม่ได้เองถ้าไม่มีอะไรมาตัดหรือแทรก เช่น คิดถึงคนที่เคยทำให้เราเจ็บปวด แล้วจิตก็เริ่มต่อเรื่องไปเรื่อยๆ ...ตอนนั้นเขาพูดอะไรนะ ทำไมถึงทำแบบนั้นนะ แล้วตอนนี้เขาเป็นยังไงบ้าง
สิ่งที่ทำให้ “คิดแล้วต่อ” นั้น พระไตรปิฎกเรียกว่า “อกุศลมูล” มี 3 ตัวครับ:
- โลภะ/ราคะ: ความอยากได้ แต่ยังไม่ได้ → จิตก็ต่อ
- โทสะ: ความโกรธ ความไม่อยากได้ แต่มันยังมาอยู่ → จิตก็ต่อ
- โมหะ: ความหลง ลอยๆ ไม่รู้มันคืออะไร หาคำตอบไม่ได้ซักที → จิตก็ต่อ
ลองนึกดูครับว่าในแต่ละวัน เจ้าสามตัวนี้ผลัดกันทำงานเบื้องหลังจิตใจเราบ่อยแค่ไหน ก็เหมือนมี Background Activities ที่รันอยู่แล้วกิน CPU ไปเรื่อยๆ
ซึ่งถ้าจะลงให้ลึกขึ้นอีก การทำงานของจิต สามารถแบ่งได้เป็น 2 โหมด นอกจากโหมด “คิด” แล้ว ก็ยังมีโหมด “รู้”
คือแทนที่เราจะตามไปกับความคิด เราเปลี่ยนมาเป็น "ผู้รู้" ที่สังเกตเห็นจิต เหมือนเปิด System Monitor ขึ้นมาดูว่าตอนนี้มี อะไรรันอยู่บ้าง
...พอจิตมีราคะ ก็ให้รู้ว่ามีราคะ พอจิตไม่มีราคะ ก็รู้ว่าไม่มี
"จิตในจิต" ไม่ใช่การคิดเรื่องจิต แต่คือการตาม "รู้" จิตที่มันเป็น ณ ขณะนี้
วิทยาศาสตร์มีคำเรียกว่า “Metacognition” คือความสามารถในการรู้จักและสังเกตกระบวนการคิดของตัวเอง ซึ่งนักประสาทวิทยาพบว่าเชื่อมโยงกับสมอง และสามารถปรับใช้ให้การเรียนรู้และการทำงานต่างๆ ของเรามีประสิทธิภาพมากขึ้น
สำหรับการฝึกปฏิบัตินั้น ส่วนตัวผมว่า “ฐานจิต” สนุกที่สุดแล้วในบรรดา 4 ฐานครับ
หนึ่งในเทคนิคที่ใช้ได้ดีคือการใส่บริกรรมตามสภาพจิตนั้น หรือ “ติด Label” เพื่อให้รู้ว่าเกิดอะไรขึ้นกับจิต
...อยากได้หนอ โกรธหนอ ฟุ้งซ่านหนอ
ถ้านึกคำบริกรรมได้ ก็ใส่คำนั้นไป จะมีหรือไม่มีคำว่าหนอต่อท้ายก็ได้ ถ้านึกคำบริกรรมไม่ออก จะใช้แค่ “รู้หนอ” หรือ “รู้” ก็ได้ หรือแค่ดูมันไม่ต้องมีคำบริกรรมก็ได้
สิ่งสำคัญคือ ไม่ต้องพยายามเปลี่ยนจิต ไม่ต้องไปบังคับให้มันเป็นอย่างอื่น แค่ "รู้" ตามที่มันเป็น แล้ว Label ไปตามนั้น ซึ่งการรู้นั้น ก็คือ “จุดตัด” แล้วครับ
เมื่อเราฝึกกำหนดจนละเอียดมากขึ้น ก็จะสามารถลงลึกได้มากขึ้น มากขึ้น จนเห็นความละเอียดของจิตอย่างที่เราไม่เคยเห็น พอถึงระดับนึงเราจะเริ่มแยกออกเลยว่า จิตที่ถูกกระทบนั้น เราไปคิดตามหรือไม่ หรือแค่รู้แล้ววาง
ขั้นตอนของจิตที่รู้หรือคิด จนส่งมาเป็นเวทนาเป็นอย่างไร จนส่งมาที่กายเป็นอย่างไร ตัวเราเผลอไปรวมกับมันตรงไหน ไปสุขหรือทุกข์กับมันตอนไหน และถ้าจะไม่ให้ทุกข์ หรือสุข ที่สุดท้ายก็กลายเป็นทุกข์กระทบถึงเรา เราจะตัดตอนมันตอนไหนได้
โดยเวลาปฏิบัติจริง ผมก็แนะนำให้วางทฤษฎีไว้เช่นเคยนะครับ เทคนิคมีแค่ “จิตเป็นยังไง ตรงไหนชัด ก็ไปรู้ตรงนั้น รู้ตามจริง ไม่ต้องแต่งเติม” แต่ละวันอาจเห็นละเอียดมากหรือน้อยต่างกันไป
บางวันก็รู้ละเอียดจนไปถึง Process หรือกระบวนการของจิตขั้นลึก
ซึ่ง Process ของจิตนี้ผมจะเล่าให้ฟังในฐานสุดท้ายต่อไปคือ “ฐานธรรม” ครับ