เคยไหมครับ เวลาเราเปิดโซเชียลเจอคอมเมนต์กระแทกใจ แล้ว “มือเร็วกว่าสติ” พิมพ์ตอบกลับไปก่อนจะทันตั้งตัว สุดท้ายกลายเป็นความกังวลขุ่นใจ และนำปัญหาบางอย่างมาให้เราภายหลัง
นี่คือระบบที่ขาด Dashboard สำหรับเฝ้าดู (Monitor) ว่าสัญญาณที่ดังขึ้นมานั้น แปลว่าอะไร? และควรทำอย่างไรต่อไป?
ในพระไตรปิฎก สัญญาณที่ชื่อว่า “เวทนา” คือหนึ่งในหัวใจของการฝึกสติ เพราะมันคือผลลัพธ์ที่จิตเสวยเมื่อมีการกระทบเกิดขึ้น (ผัสสะ) ซึ่งเป็นจุดที่คนส่วนใหญ่ “เสียท่า” ง่ายที่สุด!
ไม่ใช่เพราะเราไม่ฉลาด แต่เพราะเราไม่เห็น “ระบบ” ของมัน
เวทนา มักจะถูกแปลเป็นภาษาไทยว่า “ความรู้สึก” หรือการเสวยอารมณ์ หรือการได้รับผลของการกระทบ โดยพระพุทธเจ้าทรงจำแนกไว้หลายแบบ ตั้งแต่ 3, 5, 6, 18, 36 ไปจนถึง 108 ประเภท หรือแบ่งออกเป็น 3 Layer คือ
Layer ที่ 1 แบบพื้นฐาน แบ่งได้ 3 ประเภท: (1) สุขเวทนา – ความรู้สึกสุข, (2) ทุกขเวทนา – ความรู้สึกทุกข์, (3) อทุกขมสุขเวทนา – ความรู้สึกไม่สุขไม่ทุกข์ หรือเฉยๆ
Layer ที่ 2 แบบแยกอามิส (เครื่องล่อใจ หรือกิเลส) แบ่งได้ 6 ประเภท: (1) สุขเวทนามีอามิส – เช่น สุขจากกามคุณ รูป-รส-กลิ่น-เสียง-สัมผัส ต่างๆ เช่น สุขเพราะได้รับคำชม, (2) สุขเวทนาไม่มีอามิส – เช่น สุขจากฌาน สมาธิ ไม่ได้มีกิเลสมาเกี่ยวข้อง, (3) ทุกขเวทนามีอามิส – เช่น ทุกข์เพราะเห็นคอมเม้นต์ตำหนิ, (4) ทุกขเวทนาไม่มีอามิส – เช่น ทุกข์จากการปฏิบัติหนักหน่วง ไม่ได้มีกิเลสมาเกี่ยวข้อง, (5) อทุกขมสุขเวทนามีอามิส – เช่น ความเฉยๆ จากการกินของอร่อย, (6) อทุกขมสุขเวทนาไม่มีอามิส – เช่น ความเฉยๆ จากอุเบกขาในฌาณ ไม่ได้มีกิเลสมาเกี่ยวข้อง
Layer ที่ 3 แบบการพิจารณาภายใน-ภายนอก การเกิด-การเสื่อม แบ่งได้ 6 ประเภท: (1) ภายใน หรือเวทนาที่เกิดขึ้นในตนเอง – เช่น เรานั่งนานแล้วปวดขา, (2) ภายนอก หรือเวทนาที่เกิดขึ้นในผู้อื่น – เช่น เห็นแฟนกินอาหารอร่อย เราก็มีความสุขด้วย, (3) ทั้งภายในและภายนอก – เช่น กินอาหารกับแฟนแล้วมีความสุขกันทั้งคู่, (4) เห็น “ความเกิดขึ้น” ของเวทนา – เช่น พอเปิดเพลงฟัง แล้วความสุขเกิดขึ้น ก็รู้ว่าความสุขเกิดขึ้นแล้ว, (5) เห็น “ความเสื่อมไป” ของเวทนา – เช่น พอเพลงจบไป ก็รู้ว่าความสุขดับไปแล้ว, (6) เห็นทั้ง “ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป” – เช่น นั่งสมาธิแล้วปวดขาแล้วหายไป ก็รู้ว่าเกิดแล้วดับไป
เมื่อเอาจำนวนประเภทของทั้ง 3 Layer มาคูณกัน ก็ได้เป็น 3x6x6 = 108 ประเภท ซึ่งทำให้เราเข้าใจการแตกมิติของเวทนาให้ละเอียดขึ้น
ลองคิดตามได้นะครับ ว่าอารมณ์ต่างๆ ที่เกิดขึ้นกับคุณในตอนนี้ ตกอยู่ในประเภทใดได้บ้าง
เวทนาคือตัวกำหนดต้นทุนแฝง
ต้นทุนแฝงในชีวิตส่วนใหญ่มักมาจาก “การตอบสนองตามเวทนาแบบอัตโนมัติ” เช่น เผลอตอบโต้คอมเมนต์ 1 ประโยค อาจทำให้เสียความสัมพันธ์กับคนนั้นไปตลอด หรือเลื่อนฟีดเจอเนื้อหาที่ทำให้ขุ่นใจ ทำให้เสียสมาธิสติหลุดไปหลายชั่วโมง ฯลฯ ถ้าคุณ “หลุดตามเวทนา” แบบนี้วันละ 30 นาที ก็เท่ากับ 183 ชั่วโมงต่อปี บวกด้วยต้นทุนที่ประเมินมูลค่าไม่ได้ ซึ่งทำให้บางคน “จน” โดยไม่รู้ตัว เพราะสติไม่ทันเวทนา
แพลตฟอร์มยุคนี้ “กิน” เวทนาเป็นเชื้อเพลิง คอนเทนต์ที่กระตุ้นอารมณ์ ไม่ว่าจะเชิงบวกหรือลบ ทำให้คนตื่นเต้น หรือโกรธ มีแนวโน้มถูกแชร์มากขึ้น โลกโซเชียลได้พัฒนา Algorithm ให้เรา React บ่อยและหนักขึ้นเรื่อยๆ
ในขณะที่ธรรมะสอนให้เราตอบสนอง (Respond) ให้เป็น ทำให้เรารู้ว่าเวทนาไม่ใช่ศัตรู แต่เป็นเพียงสัญญาณ ดังนั้นสิ่งที่ต้องทำไม่ใช่การกำจัดเวทนา แต่คือการอัปเกรดระบบ Monitor เวทนาให้ฉลาดขึ้น
เวทนาในเวทนา
“สติปัฏฐาน 4” ฝึกให้เห็นเวทนาอย่างเป็นระบบและตามความเป็นจริง เห็นว่าความรู้สึกก็เป็นเพียงความรู้สึก ไม่ใช่ตัวเรา ไม่ใช่ของเรา เราเพียงแค่สัมผัสกลไกการเกิด-ดับของมัน โดยเทคนิคของผมในการปฏิบัติคือ ไม่จำเป็นต้องพิจารณาด้วยความคิดหรือวิเคราะห์ให้ลึกซึ้งเกินไป แค่ไปรู้มัน เป็นผู้ดู แต่ดูให้ชัด ให้ลึกซึ้งได้ ตามความละเอียดของจิตเรา ณ ขณะนั้น บางวันจิตละเอียดมาก ก็เห็นกลไกละเอียด บางวันละเอียดน้อย ก็เห็นไม่ละเอียด อย่าไปบังคับมัน
ถ้าคุณปฏิบัติสายใช้คำบริกรรม พอ “รู้สึก” ว่าอะไร ก็บริกรรมด้วยคำที่เรีบกความรู้สึกนั้นได้ ถ้าความรู้สึกมันซับซ้อนเสียจนไม่รู้เรียกว่าอะไร รู้แต่สุข-ทุกข์-เฉย ก็บริกรรมว่า “สุข (หนอ)” “ทุกช์ (หนอ)” “เฉย (หนอ)” หรือถ้าซับซ้อนจนไม่ใช่ทั้ง 3 อย่าง นึกคำไม่ออกก็ไม่ต้องกังวล แค่ไปตามรู้ความรู้สึกนั้นก็พอครับ
ในตอนต่อไปผมจะลงรายละเอียดในฐานที่เหลือ คือฐานจิต ความแตกต่างของการคิดแบบมีปัญญาและการคิดแบบมีกิเลส การรับรู้แบบต่างๆ ของจิต ซึ่งเป็นที่มาของการกระทบจนเกิดผลที่หลากหลายนี้ ไปจนถึงฐานธรรม หรือกระบวนการ (Process) ต่างๆ ของจิตครับ