การบุกรุกโจมตีระบบทำความเย็นหลายระบบ ในซูเปอร์มาร์เก็ตในฝรั่งเศสเมื่อไม่นานมานี้ เตือนถึงภัยจากการโจมตีทางไซเบอร์ว่าใกล้ตัวเพียงใด
ลองสมมติว่า หากวันหนึ่งโรงพยาบาลเปิดประวัติคนไข้ไม่ได้ ประปาไม่ไหล ไฟฟ้าก็ดับ ธนาคารโอนเงินไม่ได้ หรือสนามบินเช็กอินผู้โดยสารไม่ได้ ความเสียหายจะเกิดขึ้นกับชีวิตและเศรษฐกิจทันที
ประเทศไทยซึ่งนำระบบดิจิทัลมาใช้ในบริการสำคัญจึงต้องพัฒนาความมั่นคงปลอดภัยไซเบอร์ (Cybersecurity) เป้าหมายคือป้องกันและจำกัดวงความเสียหาย และจัดการให้บริการที่ประชาชนจำเป็นต้องใช้ให้ดำเนินต่อไปได้หรือกลับมาใช้ได้เร็วที่สุด
ภัยไซเบอร์มีหลายรูปแบบ ตั้งแต่การหลอกให้เปิดเผยรหัสผ่านหรือกดลิงก์ปลอม (Phishing) การขโมยข้อมูลและแฝงตัวจารกรรม การเข้ารหัสล็อกข้อมูลเพื่อเรียกค่าไถ่ (Ransomware) ไปจนถึงการส่งคำขอจำนวนมากจนบริการล่ม (DDoS)
ผู้โจมตีอาจเจาะผ่านซอฟต์แวร์ ผู้รับจ้าง หรือผู้ให้บริการที่หลายองค์กรใช้ร่วมกัน ทำให้เหตุเดียวลามไปหลายแห่ง อีกด้านหนึ่งคือการเข้าควบคุมระบบที่สั่งงานอุปกรณ์ (Operational Technology หรือ OT) เช่น ปั๊มน้ำ เครื่องจักร และระบบทำความเย็น ซึ่งอาจกระทบความปลอดภัยทางกายภาพด้วย
ผู้เขียนขอให้ ChatGPT รวบรวมข้อมูลประสบการณ์ต่างประเทศแสดงให้เห็นผลกระทบที่แตกต่างกัน ในเดือนพฤษภาคม 2564 บริษัท Colonial Pipeline ของสหรัฐ หยุดระบบท่อส่งน้ำมันเชิงป้องกันหลังถูกแรนซัมแวร์โจมตี รัฐบาลต้องประสานการจัดส่งเชื้อเพลิงเพื่อบรรเทาผลกระทบ
ในเดือนกันยายน 2568 เกิดเหตุโจมตี Collins Aerospace ผู้ให้บริการระบบผู้โดยสาร กระทบเที่ยวบินที่ Heathrow และสนามบินยุโรปแห่งอื่น
บทเรียนที่สำคัญ ผู้โจมตีจะหยุดระบบได้โดยไม่จำเป็นต้องเข้าควบคุมอุปกรณ์หลักโดยตรง กรณีใหม่ล่าสุดก็คือการที่กลุ่ม Trader Traitor สามารถเข้าถึงเครื่องคอมพิวเตอร์ของวิศวกรบริษัท Binance และขโมยทรัพย์สินคริปโตมูลค่า 6.34 พันล้านดอลลาร์ออกไป
ประเทศไทยเองเคยเผชิญเหตุที่กระทบบริการโดยตรง เมื่อวันที่ 5 กันยายน 2563 โรงพยาบาลสระบุรีถูกแรนซัมแวร์โจมตีจนเข้าถึงประวัติผู้ป่วยและระบบบริการบางส่วนไม่ได้ ต้องใช้วิธีทำงานด้วยมือ ทำให้บริการล่าช้า
อีกกรณีหนึ่งคือบางกอกแอร์เวย์ส ในเดือนสิงหาคม 2564 มีผู้เข้าถึงระบบโดยไม่ได้รับอนุญาต และข้อมูลผู้โดยสารบางส่วนอาจถูกเข้าถึง แต่บริษัทยืนยันว่าไม่กระทบระบบปฏิบัติการบินและความปลอดภัยการบิน จึงต้องแยกให้ชัดระหว่างเหตุข้อมูลรั่วกับเหตุบริการหรือระบบควบคุมหยุดทำงาน
แนวโน้มภัยไซเบอร์ในไทยสูงขึ้นหรือไม่ ช่วง 1 ตุลาคม 2567 ถึง 30 กันยายน 2568 ข้อมูลระบุว่าเหตุภัยคุกคามมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน
โดยการพยายามบุกรุก ปัญหาความปลอดภัยของข้อมูล และการฉ้อโกงเป็นสามประเภทสำคัญ อย่างไรก็ดี จำนวนความพยายามโจมตีไม่เท่ากับจำนวนที่เจาะสำเร็จ
ในด้านความพร้อม ประเทศไทยมีฐานสถาบันที่พัฒนาแล้ว ทั้งพระราชบัญญัติการรักษาความมั่นคงปลอดภัยไซเบอร์ พ.ศ. 2562 สำนักงานคณะกรรมการการรักษาความมั่นคงปลอดภัยไซเบอร์แห่งชาติ (สกมช.) และ ThaiCERT รวมถึงการฝึกซ้อมระดับประเทศ
แต่ความพร้อมของระบบกำกับดูแลกับความสามารถรักษาบริการเมื่อเกิดเหตุเป็นคนละเรื่อง การประเมินต้องครอบคลุมทั้งสองด้าน
ดัชนี Global Cybersecurity Index 2024 ของสหภาพโทรคมนาคมระหว่างประเทศ (ITU) จัดไทยในกลุ่มสูงสุด Tier 1 หรือ Role-modelling โดย สกมช. รายงานคะแนน 99.22 จาก 100 ดัชนีนี้ประเมินมาตรการระดับประเทศห้าด้าน คือ กฎหมาย เทคนิค องค์กร การพัฒนาศักยภาพ และความร่วมมือ
คะแนนจึงไม่ใช่อัตราความสำเร็จในการป้องกันการโจมตี และไม่รับรองว่าทุกหน่วยงานพร้อมเท่ากัน แต่เราคนไทยก็รู้ดีว่ากฎหมายไทยมีมากเหมือนประเทศซิวิไลซ์ แต่ปัญหาอยู่ที่การบังคับใช้กฎหมายให้มีประสิทธิผล
สำหรับการประเมินรายสาขา ภาคการเงินมีกรอบ Cyber Resilience Assessment Framework (CRAF) ของธนาคารแห่งประเทศไทย ให้สถาบันการเงินประเมินความเสี่ยงและช่องว่างการรับมือ
ส่วนสำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุขมีเกณฑ์ Cybersecurity Technical Assessment Matrix Plus (CTAM+) ปี 2569 และระบบติดตามการยกระดับความปลอดภัย
อย่างไรก็ตาม สำหรับพลังงาน ประปา โทรคมนาคม พบว่ามีการประเมินและข้อกำหนดทางระบบและการประเมินระดับผู้บริหาร แต่การมีกรอบประเมินหรือจัดฝึกอบรมก็ยังไม่ใช่หลักฐานว่า จะสามารถผ่านการทดสอบกู้บริการจริง
รัฐบาลควรเริ่มจัดลำดับความสำคัญโดยกำหนดว่า บริการใดต้องดำเนินต่อแม้ระบบดิจิทัลขัดข้อง และหยุดได้นานที่สุดเท่าใด เช่น ห้องฉุกเฉิน การจ่ายยา การชำระเงิน และการจ่ายน้ำ จากนั้นให้หน่วยงานทดสอบกู้ระบบและข้อมูลจริง มีข้อมูลสำรองที่แยกจากระบบหลักโดยเฉพาะระบบอินเทอร์เน็ต ตลอดจนเตรียมวิธีให้บริการชั่วคราว
การวัดผลควรใช้เวลาที่ตรวจพบเหตุ เวลาจำกัดวง และเวลากลับมาให้บริการได้ แทนการนับเพียงจำนวนอุปกรณ์ที่ซื้อหรือคนที่ผ่านการอบรม
การเตรียมพร้อมต้องครอบคลุมความเชื่อมโยงระหว่างองค์กรด้วย ควรแยกเครือข่ายสำนักงานออกจากระบบควบคุมอุปกรณ์ จำกัดสิทธิ์ผู้รับจ้าง ตรวจสอบการพึ่งพาคลาวด์และซอฟต์แวร์ร่วม และมีแผนเมื่อผู้ให้บริการหลักหยุดทำงาน
การฝึกซ้อมควรจำลองหลายบริการสะดุดพร้อมกัน พร้อมระบุผู้บัญชาการเหตุ ช่องทางแจ้งเตือนประชาชน และการช่วยเหลือหน่วยงานที่มีทรัพยากรจำกัด รัฐควรเปิดเผยผลประเมินภาพรวมรายสาขาด้วยเกณฑ์ที่เปรียบเทียบกันได้ โดยไม่เปิดเผยช่องโหว่เฉพาะระบบ
ประชาชนช่วยลดความเสี่ยงได้ด้วยการใช้รหัสผ่านไม่ซ้ำ เปิดการยืนยันตัวตนหลายปัจจัย (MFA) หรือ Passkey เมื่อรองรับ อัปเดตอุปกรณ์ และดาวน์โหลดแอปจากแหล่งทางการ ห้ามให้รหัสผ่านหรือ OTP แก่ผู้ติดต่อมา และอย่าอนุมัติคำขอเข้าสู่ระบบที่ตนไม่ได้เริ่ม
หากมีคนอ้างเป็นหน่วยงานหรือคนใกล้ชิดให้โอนเงิน ควรติดต่อกลับผ่านช่องทางที่รู้จักอยู่แล้ว นอกจากนี้ควรเก็บข้อมูลจำเป็น เช่น รายการยาและหมายเลขติดต่อฉุกเฉิน ไว้ใช้ได้เมื่อโทรศัพท์หรืออินเทอร์เน็ตขัดข้องด้วย
ความมั่นคงปลอดภัยไซเบอร์ต้องเป็นความรับผิดชอบของผู้บริหารประเทศ รัฐบาลควรทดสอบความพร้อมระบบที่มีความจำเป็นสูง เพราะความเชื่อมั่นของประชาชนไม่ได้มาจากคำปลอบโยนว่า ไม่ต้องเป็นห่วง แต่มาจากระบบที่ทนการโจมตีได้จริง





