องค์กรพัฒนาภาคเอกชน (NGO) กับปัญหาธรรมาภิบาล

TVA and the grass root ถือเป็นเรื่องราวที่ก่อกำเนิด NGO รุ่นบุกเบิก ที่เริ่มต้นจากการรวมตัวของประชาชน ในสังคมของท้องถิ่นที่ลุ่มน้ำเทนเนสซี สหรัฐอเมริกา เพื่อคัดค้านหน่วยงานรัฐที่มีชื่อว่า Tennessee Valley Authority หรือ TVA ที่ถือเป็นองค์กรเครือข่ายสามัญชนคนธรรมดา ที่ทำงานเพื่อสิ่งแวดล้อมเป็นหลัก เป็นการทำงานภาคประชาชนที่คัดค้านองค์กรรัฐ ที่ดำเนินการอันมีผลกระทบต่อประชาชน

TVA ถือเป็นองค์กรแรกๆในโลกที่ทำให้คำว่า Non-Governmental Organization หรือองค์กรที่ไม่ใช่รัฐหรือราชการ เป็นที่รู้จักเกิดขึ้น ความสำเร็จของ NGO - TVA ทำให้เกิดการแพร่ขยายองค์กร NGO เพื่อตรวจสอบการดำเนินการโครงการต่างๆของรัฐบาลสหรัฐ และเนื่องจากไม่มีผลประโยชน์อื่นใดมากกว่าผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมในชีวิตความเป็นอยู่ของประชาชน จึงได้รับการยอมรับว่าทำเพื่อประชาชนจริงๆ

ต่อมา NGO ได้ขยายตัวไปทำงานเรื่องอื่นๆอีกมาก และเกิดหน่วยงานที่ทำงานข้ามชาติเข้ามาเกี่ยวข้องเช่นพวกกรีนพีซ (Green Peace) พวกองค์กรแพทย์ไร้พรมแดน และอีกมากมาย ใช้องค์กร NGO เป็นฐานปฏิบัติการ พร้อมให้การสนับสนุนด้านการเงิน เทคโนโลยี ก่อให้เกิดการสร้างผลประโยชน์ กลุ่ม งาน NGO จึงไม่ได้เน้นเรื่องทำงานเพื่อประโยชน์ต่อสังคมชุมชนอย่างเดียว แต่จะรวมถึงเป้าประสงค์จากองค์กรที่สนับสนุน วัตถุประสงค์ของ NGO จึงเริ่มเปลี่ยนไป

เนื่องจาก NGO ไม่ใช่องค์กรจดทะเบียนตามกฎหมายเสมอไป จึงเหมือนองค์กรนอกกฎหมายที่ไม่มีการตรวจสอบจากผู้ใด นอกจากบาง NGO ที่จดทะเบียนเป็นนิติบุคคลเช่นสมาคม มูลนิธิ แต่ก็เป็นการตรวจสอบธรรมดา เงินเข้าเงินออก การลงบัญชีรับจ่าย งบดุล แต่ไม่ได้ตรวจสอบการดำเนินงานรวมทั้งผลการปฏิบัติงาน

จากการศึกษาวิจัยของทีมนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยแห่งชาติกรุงโซล ประเทศเกาหลีใต้ประมาณ 12 ประเทศ ในหัวข้อ Accountability, Governance and NGO ซึ่งเป็นการศึกษาเชิงเปรียบเทียบทั้ง NGO ในประเทศพัฒนาแล้วเช่นญี่ปุ่น เกาหลีใต้ และประเทศกำลังพัฒนาในเขตเอเชีย-แปซิฟิก รวมถึงประเทศไทย พบว่าองค์กร NGO ในทุกประเทศมีปัญหาเรื่องธรรมาภิบาลอย่างมาก และในหลายประเทศมีการจัดตั้งเป็นนิติบุคคลตามกฎหมาย มีคณะกรรมการ แต่การดำเนินการมักอยู่ภายใต้การจัดการของบุคคลหรือคณะบุคคลคณะเล็กๆที่ควบคุมอำนาจแบบเบ็ดเสร็จเด็ดขาด 

ยิ่งถ้าเป็น NGO ที่ไม่ได้จดทะเบียนตามกฎหมาย ก็แทบไม่มีหลักประกันอะไรเลยว่าการบริหารจัดการจะเป็นไปอย่างโปร่งใส มีธรรมาภิบาล และมีการตรวจสอบจากผู้มีส่วนร่วมและประชาชน 

การทำงานของ NGO จึงขึ้นอยู่กับหัวหน้าผู้เป็นแกนหลักหรือกลุ่มที่เป็นแกนนำเป็นหลัก

สำหรับประเทศไทยเรื่อง NGO แพร่ขยายและทำได้ดีในระยะแรกๆเพราะเป็นทางเลือกใหม่ในการตรวจสอบการทำงานภาครัฐโดยเฉพาะนักการเมืองที่มีพฤติกรรมน่าสงสัย แต่ต่อมาเติบโตขึ้นและแพร่ขยายการตรวจสอบในเรื่องต่างๆมากขึ้น ในขณะเดียวกันเมื่อองค์กรเติบโตขึ้น ค่าใช้จ่ายเพิ่มขึ้น การแสวงหาแหล่งทุนจึงมีความจำเป็นมากขึ้น ณ ขั้นตอนนี้เป็นการเปิดโอกาสให้หลายฝ่ายจากภายนอกเข้ามาแสวงหาประโยชน์จากองค์กร NGO ทั้งใช้เป็นเครื่องมือและเอามาเป็นพวก และเนื่องจากไม่มีการตรวจสอบเส้นทางการสนับสนุนทางการเงิน NGO ประเทศไทยจึงเริ่มถูกมองว่ามีผลประโยชน์ทับซ้อนกับบางองค์กรหรือหน่วยงาน

NGO ในประเทศไทยที่จัดตั้งเป็นนิติบุคคล ไม่ว่ามูลนิธิหรือสมาคม ตามหลักการแล้วต้องมีการประชุมประจำปี แถลงงบดุลและผลการปฏิบัติงาน แต่ในทางปฏิบัติ เกือบจะเป็นการประชุมที่ไม่เปิดเผยต่อสาธารณะ และจำนวนมากอาจไม่ได้มีการประชุมจริง และคงไม่มีใครเข้าไปตรวจสอบได้เพราะองค์กรพัฒนาเอกชนไทยเป็นองค์กรปิด ยิ่งไปกว่านั้นกลุ่มเครือข่ายที่เรียกตัวเองว่าเป็น NGO แต่ไม่ได้จดทะเบียนเป็นรูปนิติบุคคลก็ยิ่งตรวจสอบอะไรไม่ได้เลย

ปัญหาธรรมาภิบาลของ NGO ในประเทศกำลังพัฒนา ซึ่งรวมถึงประเทศไทยนับเป็นเรื่องที่ต้องแก้ไข บางประเทศมีการออกกฎหมายให้ NGO ต้องจดทะเบียน มิฉะนั้นจะทำงานไม่ได้ แต่ปัญหาก็คือ NGO ต้องการความเป็นอิสระ ไม่ต้องการให้ถูกควบคุม เพราะถ้าถูกควบคุมการทำงานของ NGO ก็จะไม่เป็นกลาง และประชาชนไม่ได้ประโยชน์อะไร

อย่างไรก็ตาม ในประเทศพัฒนาแล้ว วิธีการแก้ไขที่จะทำให้โปร่งใสได้ก็คือต้องมีกฎหมายที่ให้ NGO ต้องจดทะเบียน เหมือนเช่นผู้ที่จะทำหน้าที่ Lobbyist ที่สหรัฐ จะต้องจดทะเบียนเสียก่อนจึงจะทำหน้าที่นี้ได้ และผลจากการจดทะเบียนทำให้จะต้องถูกตรวจสอบ track record ย้อนหลังได้

และถ้าไม่มีคำอธิบายที่ดีพอ NGO นั้นก็อาจถูกถอดและให้หยุดจากการปฏิบัติหน้าที่นั้นได้เช่นกัน