การตรวจคุณภาพข้าวที่รับจำนำ

1.ขั้นตอนการจำนำ  เมื่อชาวนานำข้าวเปลือกไปจำนำกับโรงสีที่เข้าร่วมโครงการ ทางโรงสีจะชั่งน้ำหนักข้าว และนำตัวอย่างข้าวมาบด เพื่อตรวจวัความชื้นโดยเครื่องวัดความชื้น และหาสิ่งเจือปน  และเปอร์เซ็นต์ข้าวหัก   โดยชาวนาจะถูกหักราคาจากความชื้น สิ่งเจือปน และเปอร์เซ็นต์ข้าวหัก ที่เกินตามอัตราที่กำหนดไว้  การตรวจคุณภาพในขั้นตอนนี้ ดำเนินการโดยพนักงานของโรงสี

2.ขั้นตอนนำข้าวที่โรงสี สีแปรเป็นข้าวสาร เข้าเก็บในโกดังกลาง   เมื่อโรงสีรับมอบข้าวเปลือกที่ชาวนานำมาจำนำแล้ว จะต้องสีแปรเป็นข้าวสารตามคำสั่งของ อคส.หรือ อตก.เมื่อสีแปรเป็นข้าวสารแล้ว ต้องนำข้าวสารไปส่งมอบและเก็บรักษาไว้ที่โกดังกลางของ อคส.หรือ อตก. ซึ่งส่วนมากจะเป็นโกดังที่ อคส. หรือ อตก.เช่าจากเอกชน หรือว่าจ้างให้เอกชนเก็บรักษาข้าว

ขั้นตอนนี้จะต้องมีการตรวจนับจำนวนกระสอบและน้ำหนักข้าว  ตรวจข้อความที่กระสอบว่าถูกต้องความตามที่กำหนดไว้หรือไม่ เช่น ฤดูการผลิต รหัสโรงสี  ต้องมีการสุ่มตัวอย่างข้าวจากทุกคันรถ เพื่อตรวจสอบ ประเภท ชนิด และคุณภาพของข้าวว่าถูกต้องหรือไม่  ถ้าเป็นข้าวหอมก็ต้องนำตัวอย่าง จำนวน 100 เม็ด มาต้มทดสอบว่า เป็นข้าวหอมหรือไม่ การทดสอบโดยการต้มต้องใช้เวลาต้มตัวอย่างละ 17 นาที แล้วนำข้าวที่ต้มแล้วมากดทับด้วยกระจก แล้วนับจำนวนข้าวนุ่ม ว่ามีเกณฑ์ ไม่น้อยกว่าที่กำหนดไว้หรือไม่

การตรวจสอบคุณภาพข้าวในขั้นนี้ ดำเนินการโดยบริษัท ที่เรียกว่าบริษัทเซอร์เวย์ ที่เป็นเอกชน ซึ่งเป็นคู่สัญญารับจ้างจาก อคส. และ อตก. มีอยู่ประมาณ 15 บริษัท บริษัทเซอร์เวเยอร์ แต่ละบริษัทจะต้องจัดหาบุคลากรที่มีประสบการณ์และความชำนาญในการตรวจคุณภาพข้าวประจำไว้ที่โกดังที่โรงสีจะนำข้าวมาส่งมอบ เพื่อปฏิบัติงานดังกล่าวทุกโกดังตลอดเวลาที่โรงสีได้นำข้าวสารมาส่งมอบ

จะเห็นได้ว่าการตรวจสอบตามขั้นตอนนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง หากกระทำอย่างถูกต้องจริงจัง จะสามารถป้องกันการทุจริต อันเกี่ยวกับการส่งข้าวไม่ครบจำนวน  การส่งข้างผิดประเภท ข้าวผิดชนิด ข้าวผิดคุณภาพ หรือข้าวสวมสิทธิได้ แต่เมื่อ คสช.ส่งคณะทำงานไปตรวจปริมาณข้าวและชักตัวอย่างเพื่อตรวจสอบคุณภาพ  ก็พบว่ามีข้าวจำนวนหนึ่งขาดหายไป  พบข้าวผิดประเภท  ข้าวผิดชนิด ข้าวที่ผิดมาตรฐาน รวมทั้งข้าวเสื่อม จำนวนมาก อันเป็นปัญหาในการระบายข้าวในสต็อกของรัฐบาลปัจจุบันในขณะนี้ และมีการแจ้งความดำเนินคดีกับผู้เกี่ยวข้อง ขณะนี้อยู่ระหว่างการดำเนินคดีของพนักงานสอบสวน ซึ่งเซอร์เวเยอร์ที่ปฏิบัติงานโดยถูกต้องก็สามารถแสดงหลักฐานพิสูจน์ได้ไม่ยาก เช่น มีบุคคลากรผู้ตรวสอบที่มีความรู้ในการตรวจคุณภาพข้าวกี่คน สามารถปฏิบัติงานได้พร้อมกันกี่โกดัง  มีบันทึกการปฏิบัติหน้าที่ตลอดเวลาที่มีการส่งมอบข้าว มีเอกสารบันทึกรายงานการเก็บตัวอย่างและผลการตรวจสอบข้าวครบทุกคันรถ รายงานการตรวจสอบข้อความและรหัสโรงสี หากเป็นข้าวหอมก็มีบันทึกการต้มทดสอบทุกคันรถ เป็นต้น  

3.ขั้นตอนการตรวจคุณภาพของสต็อกข้าวคงเหลือ

เมื่อ คสช. เข้ามาบริหารประเทศ เมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2557 มีสต็อคข้าวคงเหลือจากการรับจำนำของรัฐบาลชุดที่แล้ว ประมาณเกือบยี่สิบล้านตัน ซึ่งรัฐบาล คสช.ต้องรีบบริหารจัดการ เพื่องลดค่าใช้จ่ายและค่าเสียหายต่องบประมาณจำนวนมหาศาล สิ่งแรกที่ต้องทราบคือ สต็อคข้าวที่แท้จริงมีเท่าใด คุณภาพของข้าวเป็นอย่างไร รัฐบาล คสช.จึงได้แต่งตั้งคณะอนุกรรมการตรวจสอบปริมาณและคุณภาพข้าวคงเหลือขึ้นดำเนินการในเรื่องนี้  และคณะอนุกรรมการได้แต่งตั้งคณะทำงาน มีผู้ตรวจราชการกระทรวงต่างเป็นหัวหน้า  จำนวน 100 ชุด ทำหน้าที่ตรวจนับจำนวนข้าวและชักตัวอย่างเพื่อส่งให้ตรวจคุณภาพทุกกอง ทุกโกดัง ทั่วประเทศ มีการจัดฝึกอบรมวิธีการตรวจนับข้าวในแต่ละกอง และการสุ่มชักตัวอย่างข้าว ให้กำลังพลที่ปฏิบัติงาน จัดทำคู่มือการปฏิบัติงาน และจัดสัมมนาชี้แจงชั้นตอนการปฏิบัติงานแก่ผู้ปฏิบัติงานเมื่อต้นเดือนกรกฎาคม 2557 ด้วย

การดำเนิการตรวจนับปริมาณและการชักตัวอย่างเพื่อตรวจคุณภาพ ใช้เวลาดำเนินการสองเดือนเศษ         ผู้รับผิดชอบในการตรวจวิเคราะห์ตัวอย่างข้าว คือ สำนักงานคณะกรรมการตรวจข้าว สภาหอการค้าแห่งประเทศไทย ซึ่งเป็นผู้ได้รับมอบหมายจากกระทรวงพาณิชย์ ให้ทำหน้าที่ตรวจสอบคุณภาพข้าวที่ส่งออก ตั้งแต่ปี 2500 จนถึงปัจจุบัน เป็นผู้ตรวจวิเคราะห์ 9,918 ตัวอย่าง และบริษัทีบูโรเวอริทัสเซอติฟิเคชั่น (ประเทศไทย)   ซึ่งเป็นบริษัทเซอร์เวย์เอกชนเป็นผู้ตรวจวิเคราะห์ 2,340 ตัวอย่าง

ข้าวไทยเป็นสินค้าที่มีมาตรฐานกำหนดไว้ เป็นที่รับรู้กันทั่วโลก เมื่อระบุว่าเป็นข้าวชนิดใดชั้นใด ก็ต้องมีคุณภาพเป็นข้าวชนิดและชั้นเหมือนกันทั้งกอง  เช่น ข้าวขาว 5 เปอร์เซ็นต์  ก็ต้องเป็นข้าวข่าว 5 เปอร์เซ็นต์ทั้งกอง  แต่เนื่องจากเป็นสินค้าเกษตร คุณลักษณะบางรายการ ไม่อาจควบคุมผลผลิตให้เป็นไปตามที่ต้องการได้ครบสมบูรณ์  เช่น ส่วนผสมของข้าวหัก หรือเมล็ดบกพร่องอาจแตกต่างกันได้  เช่น บางกระสอบอาจมีข้าวหักผสมอยู่ 3 เปอร์เซ็นต์ บางกระสอบอาจมีข้าวหักผสมอยู่ถึง 6 เปอร์เซ็นต์ อันเป็นคุณลักษณะรายการที่ใช้ค่าเฉลี่ยได้ ในการตรวจวิเคราะห์ จึงใช้ค่าเฉลี่ย  (Fair average quality :FAQ)

การตรวจสอบคุณภาพของสินค้า โดยเฉพาะสินค้าเกษตร ไม่มีทางที่จะตรวจสอบคุณภาพได้ทั้งจำนวน วิธีที่เป็นสากล จึงใช้วิธีสุ่มตัวอย่างออกมาจำนวนหนึ่ง ที่เป็นตัวแทนของข้าวทั้งกองได้ ในการชักตัวอย่างของคณะทำงาน กำหนดให้ชักตัวอย่างไม่น้อยกว่าร้อยละสามของจำนวนข้าวในกอง ซึ่งก็ไม่น้อยกว่าหลักเกณฑ์การชักตัวอย่างธัญพืชตามข้อกำหนดของISO (ISO 13690:1999)

ข้าวที่โรงสีต้องส่งเข้าเก็บในโกดังกลาง เป็นข้าวชนิด ชั้นใด  ก็ต้องเป็นชนิดและชั้นนั้นทั้งกอง เช่น เป็นข้าวขาว 5 เปอร์เซ็นต์ ก็ต้องเป็นข้าวขาวที่มีคุณภาพถูกต้องตามมาตรฐานข้าวขาว 5 เปอร์เซ็นต์ทั้งจำนวน จะชักตัวอย่างจากกระสอบไหน จุดใดของกอง ผลตรวจก็ต้องเป็นข้าวขาว 5 เปอร์เซ็นต์ ยกเว้นจะมีข้าวชนิดและชั้นอื่นซุกปนอยู่ ซึ่งไม่มีข้อกำหนดใดยินยอมให้มีข้าวชนิดหรือชั้นอื่นปนอยู่ได้เป็นบางกระสอบแล้วให้ อคส. หรือ อตก.ไปคัดแยกเอาเอง